I fleire år nekta brasilianarar å bruke si eiga ikoniske drakt

– I fire år var det forferdeleg for meg å bruke den. Eg har sakna den så mykje.

Det seier Elizabeth Lima som er i Houston for å følge 16.-delsfinalen mot Japan. Ho har på seg Brasil-drakta, og rundt henne er det eit hav av gultrøyer.

Men for ikkje lenge sidan var det utenkeleg for mange å ta på seg denne drakta. Den ikoniske gule skjorta – eit av dei mest gjenkjennelege plagga i fotballen – hadde blitt eit politisk symbol.

For halve befolkninga var det ei skam å bere den.

– I fleire år tilhøyrde den gule drakta høgresida. Men no er VM den perfekte augeblinken til å ta den skikkeleg tilbake, seier Lima.

Fleire supporterar deler same kjensle.

– Vi tar drakta tilbake frå politikarane. No tilhøyrer ho folket igjen, der ho høyrer heime, seier Lalas, som har vore på 11 verdsmeisterskap i fotball.

• Følg og hør Brasil–Japan her fra kl. 19.00!

– Kuppa drakta

For å forstå kva som skjedde, snakkar NRK med Torkjell Leira. Trønderen har budd i Brasil, skrive bøker om landet og brukt store delar av livet på å forstå det.

– Brasil blei, som mange andre land, politisk veldig polarisert det siste tiåret. Landslagsdrakta, flagget og nasjonalsongen blei nærast kuppa av éin politisk leir, seier han.

Den politiske leiren var tilhengarane av Jair Bolsonaro, president frå 2019 til 2022, og éin av dei mest omstridde leiarane i verda.

Tilhengarane hans marsjerte i gult og grønt og erklærte at dei brasilianske nasjonalsymbola tilhøyrde dei. For den andre halvparten av landet blei drakta umogleg å bruke.

– Ei venninne var på veg på jobb ein dag med gult skjørt og grøn jakke. Framande på gata konfronterte henne for å gå i Bolsonaro-fargar. Ho snudde og gjekk heim for å skifte, seier Leira.

Lima kjenner kjensla godt.

– Det var utenkeleg å gå i dei fargane utan å bli sett på som høgreekstremist, seier ho.

Statskupp og fengsel

Bolsonaro tapte valet i 2022 mot Lula da Silva. Han aksepterte ikkje nederlaget.

I staden planla han eit statskupp. Det inkluderte planar om å drepe president Lula og ein høgsterettsdommar. Den 8. januar 2023 storma tilhengarane hans regjeringsbygga i Brasília i eit forsøk på å tvinge militæret til å overta makta.

Det mislykkast. Bolsonaro blei stilt for retten og dømt for blant anna å ha prøvd å avskaffe demokratiet med vald. Straffa blei 17 år i fengsel, der han no sit.

– No er Bolsonaro i fengsel. Og sakte, men sikkert begynte resten av befolkninga å synast det var trist å ikkje kunne gå rundt med landslagsskjorta, seier Torkjell Leira.

Madonna påverka

Men det viktigaste vendepunktet kom frå uventa hald.

I mai 2024 spelte Madonna gratis på Copacabana-stranda i Rio de Janeiro. 1,6 millionar menneske møtte opp. På scena hadde ho brasilianske dansarar kledd i grønt og gult.

– Madonna er eit ikon for LGBTQ+-rørsla og representerer alt den puritanske høgresida i Brasil hatar. Så når ho stod fram med dei grøne og gule fargane, tenkte folk: kan vi også gjere det? seier Leira.

Gradvis begynte fleire å ta drakta tilbake. President Lula stilte opp i landslagsdrakta og sa tydeleg: Nå er det Brasil – ikkje Bolsonaro.

Tilbake til folket

I Houston denne dagen er det ingen tvil om kven drakta tilhøyrer.

– Tradisjonen er mykje større enn politikken. Denne drakta har vi brukt i 50–60 år. Far og bestefar min. No er ho tilbake hos brasilianarane, seier Marcio Silva.

Lionel ser VM som ei moglegheit.

– Dette er ein sjanse til å bruke den gule drakta utan politiske fingrar på ho. Enten du tenker til venstre eller til høgre – dette handlar om landet vårt, ikkje om politikarar.

– No har vi snudd den sida. Vi tar drakta tilbake frå politikarane. Tilbake til folket, der ho høyrer heime, seier ein av supporterane.

Gabrielle DiBiase er varsam med å erklære siger.

– No er det rolegare. Folk frå begge sider bruker drakta igjen og vi er stoltare. Men i oktober er det val igjen i Brasil – da kan det kanskje bli delt igjen, seier ho.

Torkjell Leira hadde sjølv problem med å ta på seg drakta dei siste åra.

– Eg hadde heller ikkje lyst til å bli assosiert med Bolsonaro eller ytre høgre. Men i dag tar eg ho på meg og er superstolt, seier han.

– Slik skal det ikkje vere

NRK sin sportskommentator Jan Petter Saltvedt påpeikar at tilfellet ikkje er unikt.

– Vi har sett noko liknande i England, faktisk. Det kvite og raude særengelske flagget, St. Georges’ cross, har blitt utnytta av høgreekstreme grupper, som har gjort at ein del fotballsupporterar har enda opp med å bli tilbakehaldne med å bruke det på landskampar. Slik skal det ikkje vere, slår Saltvedt fast.

Han meiner det er ein uting.

– Mest av alt er det trist når eit heilt land sine drakter blir annekterte av éi politisk retning. Landslagsdrakta er og skal vere for alle, fastslår kommentatoren.

Han er sterkt kritisk til det som skjedde i Brasil.

– Det er endå meir provoserande når det er krefter som er villige til å blande nasjonalkjensle med eit personleg ønske om å gjere væpna opprør for å behalde makta si. Brasil fortener betre. Når Bolsonaro no endeleg er fengsla, er det på tide å vinne drakta tilbake som eit sameinande symbol for ein nasjon som elskar landslaget sitt, i alle fall stort sett, seier Saltvedt.

Hvem har størst sjanse til å vinne vm?

Akkurat nå er Brasil favoritten

PlasseringLandSjanse

1	Brasil	10,1 %
2	Frankrike	9,0 %
3	Argentina	8,7 %
4	Spania	7,9 %
5	England	7,5 %
6	Marokko	7,3 %
7	Colombia	4,7 %
8	Canada	4,5 %
9	Portugal	4,2 %
10	Belgia	3,4 %
11	Norge	3,0 %
12	Sveits	3,0 %
13	Senegal	3,0 %
14	Ecuador	2,9 %
15	USA	2,9 %
16	Paraguay	2,7 %
17	Mexico	2,6 %
18	Kroatia	2,4 %
19	Egypt	2,0 %
20	Østerrike	1,7 %
21	Algerie	1,6 %
22	Sverige	1,2 %
23	Elfenbenskysten	1,1 %
24	Australia	1,1 %
25	Ghana	0,7 %
26	Bosnia-Hercegovina	0,5 %
27	DR Kongo	0,3 %
28	Kapp Verde	0,2 %
29	Sør-Afrika	0,0 %
30	Saudi-Arabia	0,0 %
31	Sør-Korea	0,0 %
32	Iran	0,0 %
33	Tunisia	0,0 %
34	Irak	0,0 %
35	New Zealand	0,0 %
36	Haiti	0,0 %
37	Tsjekkia	0,0 %
38	Tyskland	0,0 %
39	Nederland	0,0 %
40	Usbekistan	0,0 %
41	Tyrkia	0,0 %
42	Skottland	0,0 %
43	Qatar	0,0 %
44	Jordan	0,0 %
45	Panama	0,0 %
46	Curaçao	0,0 %
47	Uruguay	0,0 %
48	Japan	0,0 %

Basert på NRKs VM-prognose.