Global energikrise: – Vil berre tape pengar

3 days ago 1

Sidan krigen i Midtausten braut ut har det vore store svingingar i oljeprisane. Det har ført til høge drivstoffprisar over heile verda – også i Noreg.

Nordmenn kan få seg ein dyr rekning i det dei skal fylle drivstoff på køyretøya sine.

– Det er ei lita forseinking frå desse utslaga i oljemarknaden til det får utslag på pumpa. Vi såg at prisen på pumpene steig veldig fort når oljeprisen byrja å stige, vi kan jo håpe at den fell igjen.

Det forklarar NRKs økonomikommentator Cecilie Langum Becker.

– Det skal ikkje mange veker med den type prisar før det blir enda meir politisk press, legg ho til.

Energikrise på Filippinane

Taxisjåfør Sandy Rono i Manila på Filippinane er uroa over situasjonen.

Han risikerer å måtte legge jobben på hylla dersom prisane held fram med å stige.

– Dersom prisen for diesel når 150 pesos, kjem eg til å slutte å køyre. Då tenar eg ikkje noko, seier Rono.

– Eg vil berre tape pengar og bli sliten, legg han til.

Bensinprisene er synlige på skilt ved en bensinstasjon. En sølvfarget bil står under taket på stasjonen. Det er også en gul lastebil og andre biler i bakgrunnen. En person står ved et skilt som viser bensinpriser. (Bildebeskrivelsen er laget av en KI-tjeneste)

Tysdag erklærte landet energikrise.

President Ferdinand Marcos Jr. meiner at krigen er ein «overhengande fare» for landet sin energiforsyning.

Landet har sett inn ein komite som skal sikre flyt, forsyning, distribusjon og tilgang på:

Mat
Drivstoff
Medisinar
Landbruksprodukt
Andre nødvendige varer

Mann i uniform fyller drivstoff på en jeepney. En annen mann sitter bak rattet i kjøretøyet. Bakgrunnen viser en gate med en person på motorsykkel. (Bildebeskrivelsen er laget av en KI-tjeneste)

– Heilt ekstreme utslag

Dei høge drivstoffprisane er ein konsekvens av krigen i Midtausten.

Svingingane i oljeprisane har vore store frå krigen braut ut.

– Det handlar om plasseringa av konflikten. 20 prosent av verdas olje passerer gjennom Hormuzsundet. Når det stoppar opp blir det ein krise for heile oljemarknaden, seier Becker.

– Det er heilt ekstreme utslag vi har sett no, legg ho til.

Hormuzsundet

Kva er Hormuzsundet og kvar ligg det?
Hormuzsundet er ei av dei viktigaste skipsrutene i verda for transport av olje. Sundet går mellom Iran og Oman, og skil Persiabukta frå resten av Arabiahavet.
Gjennom sundet, som på det smalaste er i underkant av fem mil breitt, blir ein femtedel av olja og gassen i verda frakta. I 2025 vart rundt 20 millionar fat olje frakta gjennom Hormuzsundet kvar dag, ifølgje det amerikanske energidepartementet. Det svarer til ein energihandel for nær 600 milliarder dollar i året.
Olja kjem ikkje berre frå Iran, men også frå Irak, Kuwait, Qatar, Saudi-Arabia og Dei sameinte arabiske emirata.
Kvifor er Hormuzsundet viktig i krigen mellom USA, Israel og Iran?
– Hormuzsundet er ein av dei stadene der det er enklast for Iran å påverke militært, noko som har stor effekt på verdøkonomien. Dette kan igjen påverke USA ved å skape uro i verdsmarknadene, fortel Kyrre Tromm Lindvig.
Han er hovudlærar ved seksjon for strategi og fellesoperasjonar ved Forsvarets Høgskole.
Kort tid etter at USA og Israel gjekk til åtak på Iran, truga Iran med å «stenge» Hormuzsundet og setje fyr på alle skip som prøvde å passere.
USAs president Donald Trump har åtvara om at Washington vil slå endå hardare tilbake dersom Iran blokkerer oljeeksporten.
Kvifor skjer det angrep ved Hormuzsundet no?
Lindvig forklarer at Iran har mista mykje av evna si til å angripe med avanserte missil, som tidlegare vart brukte mot mål i Persiabukta, USA og Israel.
– Med Hormuzsundet kan Iran framleis påverke militært på ein veldig effektiv måte med relativt enkle middel, slik som dronar, småbåtar og miner, seier Lindvig.
Iran meiner at alle amerikanske eller israelske skip, eller skip som fraktar olje for dei to landa, er legitime mål.
Hittil er det meldt om minst 14 angrep mot skip i Hormuzsundet dei siste to vekene. Onsdag vart lasteskip som segla under flagga til Thailand, Japan og Marshalløyane angripne. Den iranske revolusjonsgarden innrømmer å ha stått bak angrepet på det thailandske skipet.
Kva er konsekvensen av å stenge Hormuzsundet?
Sidan krigen starta, har så godt som all skipstrafikk gjennom Hormuzsundet stått på pause. Det fører til at transporten av olje og gass stoppar opp.
Når trafikken blir forstyrra, hoppar olje- og gassprisane kraftig, noko som igjen har stor effekt på aksjemarknadene i verda, forklarer Lindvig.
Analysebyrået Wood Mackenzie ventar oljeprisar på 150 dollar fatet dei neste vekene, føreset at Hormuzsundet framleis er stengt. Dei åtvarar også om at prisen kan stige til 200 dollar fatet i løpet av 2026. Før krigen låg prisane på omkring 70 dollar per fat.
I tillegg må fleire produsentar redusere produksjonen fordi lagera deira blir fylte opp når eksporten stoppar opp, forklarer Lindvig. Irak, Qatar og Kuwait er nokre av landa som har bestemt seg for å redusere produksjonen av olje og gass.
Dersom situasjonen i Hormuzsundet vedvarer, vil det vere 20 prosent mindre olje og gass i verda enn vi er vande med. Asia og Europa er dei mest sårbare regionane for forstyrringar i forsyninga, og er meir avhengige av import av råolje, gass og drivstoff frå Midtausten enn andre delar av verda.

– Rett og slett for dyrt

Wang Hong i Beijing i Kina har også utfordringar med å få hjula til å gå rundt som følge av auka prisar.

Wang køyrer taxi i hovudstaden. Sidan krigen braut ut har drivstoffprisane i landet hatt ein samla auke på 1,98 yuan per liter.

– Utslaget er enormt. I praksis tar eg nesten ikkje oppdrag lenger fordi det er vanskeleg å tene pengar, seier han.

Det er ikkje berre i Kina og på Filippinane at drivstoffprisane stig.

Prisauken er også merkbar i Europa.

– Eg har to born, og vanlegvis gjer vi ting i helgene. No gjer vi litt mindre eller held oss meir i nærområdet. Det er rett og slett for dyrt, seier Keven Plücken ved ein bensinstasjon i Köln i Tyskland.

Plücken er avhengig av bilen sin i jobben som vaktmeister.

En mann fyller drivstoff på en bil. Han står ved en bensinpumpe på en bensinstasjon. Et annet kjøretøy er synlig i bakgrunnen. (Bildebeskrivelsen er laget av en KI-tjeneste)

Tuk-tuk-sjåførar slit

Krigen i Midtausten gjer også kvardagen til tuk-tuk-sjåførar i Kambodsja utfordrande.

I Phnom Penh er det lange køar av tuk-tukar framfor bensinpumpene.

– Denne prisstiginga har råka verksemda mi så hardt at eg knapt klarer å spare pengar til barna mine sine skulepengar, seier tuk-tuk-sjåføren Uch Lout.