Ikkje så enkelt som A- og B-menneske

Sofie Eikeland (21) sprett opp av senga om morgonen. Gjerne allereie klokka 5.

Ho er med andre ord eit skikkeleg a-menneske. Når arbeidsdagen startar mellom åtte og ni, er kroppen hennar på topp.

– Eg kan legge meg klokka 21, særleg når eg skal trene før jobb. Da blir klokka fem berre normal tid.

Venninne og kollega Zara Cecilie Leite (24) er heilt motsett. Ho søv gjerne til klokka 14. Ho fungerer ikkje på sitt beste før Sofie og resten av samfunnet er på veg til å runde av dagen.

– Eg vil seie eg er på topp i seks- sjutida på kvelden. Da «peaker» det, seier Zara.

Fordelar og ulemper for helsa

Tidlegare forsking har vist at vårt morgonvridde samfunn får A-menneske til å trivast.

B-menneske derimot må slite med mindre suksess på jobb, større risiko for å få nokre typar sjukdommar, og meir psykiske lidingar.

Men ny forsking publisert i Nature Communications tyder på at det ikkje er så enkelt.

Det er ikkje alle A-menneske som har det så bra, og ikkje alle B-menneske som har det så ille.

Forskarar frå McGill-universitet i Montreal fann nemleg ulike undergrupper av begge hovudtypane.

– Desse undergruppene er ikkje berre definert av leggetid eller vakentid. Dei speglar eit komplekst samspel mellom genetiske, miljømessige og livsstilsfaktorar, seier forskar Danilo Bzdok.

Forskarane i Canada brukte KI for å gå gjennom bilde av hjernane og helseopplysningar til 27.000 britar.

I staden for dei to variantane, A og B, blei det tydeleg for forskarane at i gruppa dei undersøkte var det to typar A-menneske og tre typar B-menneske.

Alle med heilt ulike helsefordelar og risikoar, ifølgje forskarane:

«Superugler»

Dette er B-mennesket som leverer! Dei gjer det best av alle på intelligenstestar og problemløysing. Dei kan vere impulsive, ta risiko og kan vere meir emosjonelt ustabile, men tar det igjen med ein skarp hjerne. Den kognitive prosesseringa i hjernen er godt utvikla.

«Ulykkesugler»

Dette er B-menneske som har mindre kvit substans i hjernen, som gjer at signala kan gå tregare. Dei har ofte dårlegare minne og generelt dårleg helse. Deltar mindre i fysisk aktivitet, men røyker gjerne eller speler dataspel. Dei har høg risiko for angst og depresjon.

«Gullerker»

Dette er A-mennesket alle andre elskar å hate. Dei sprett opp om morgonen. Har færrast helseplager av alle og ein normal hjerne. Den sunne livsstilen deira med lite rusmiddel og sunn kropp, tar dei med seg inn i alderdommen. Dei har ein tendens til nervøsitet og ser mykje på TV.

«Dei triste morgonfuglane»

Sjølv om dei står opp tidleg, slit desse A-menneska ofte med søvnen. Dei har oftare depresjon og nevrotisistisk personlegdom. Dei har ei sårbarheit som vi ofte ser hos B-menneske. Det var fleire kvinner enn menn i denne gruppa.

«Risikougler»

Dette er rockestjernene som blir prega av spenningssøking og vilje til å ta risiko. Påskjønningssystemet i hjernen blir lett aktivert hos desse B-menneska. Tyr oftare til rusmiddel og er meir utsett for hjarte- og karsjukdommar. Det var ei overvekt av menn som tilhøyrde denne gruppa.

Søvnforskar Ståle Pallesen meiner dette burde vore testa ut i ulike kulturar for å vite om dei fem døgnrytmetypane gjeld for fleire enn berre den britiske gruppa.

– Det er fint at funna langt på veg blei replikert på amerikanske barn. Det er jo ein styrke, sjølv om nokon trekk som alkoholbruk og røyking et cetera blir vanskelegare å replikere, seier Pallesen.

– Altså, det er ikkje for å vere blærete, men når eg har gått på skole og studium og gjort ulike testar, har eg vore på topp på det meste. Og eg er veldig emosjonelt opp og ned, men kontrollerer det greitt. Så eg vil seie at eg er ei superugle, seier Zara.

Sofie er ikkje i tvil om at ho er ei gullerke.

– Det er dritlett for meg. Eg føler at om ein skal ting, så er det tidleg, seier A-mennesket Sofie.

– Eg skulle ønske ein kunne velje jobbtider sjølv, seier B-mennesket Zara.

Forskarane meiner dei fem undergruppene kan forklare kvifor folk blir ulikt påverka om dei står opp og legg seg til same tidspunkt.

Vil ha fleksible arbeidstider

Eit samfunn som er tilpassa dei som liker å stå opp tidleg kan skape ei forstyrring i livet hos dei tre typane B-menneske. Det forskarane kallar å vere konstant sosialt døgnvill, kan påverke søvnen:

– Og er sannsynlegvis ei viktig årsak til den høgare helserisikoen for dei gruppene som slit, seier Le Zhou.

Forskarane bak studien meiner at problema mange har, bør føre til endringar.

Andre har argumentert med at unge bør gå på skolen seinare på dagen og eit fleire skolar har gjort forsøk med seinare skoledag. Eit lite forsøk i Bergen viste at elevane på vidaregåande fekk over éin time meir søvn og presterte betre på dagar med éin time seinare skoledag.

– Ei meiningsfull samfunnsendring for dei som slit med døgnrytmen vil vere å innføre fleksible arbeidsdagar som lèt enkeltpersonar tilpasse yrkeslivet sitt til dei biologiske klokkene sine, seier Le Zhou til NRK.

Zara vil gjerne ha ein arbeidsdag der ho sjølv kan bestemme når ho startar. Men Sofie er redd for at det vil gå ut over henne.

– Men hadde du likt å dra på jobb på kvelden?! spør Sofie.

– Eg skulle gjerne møtt på jobb halv ti og jobba til kanskje 18-18:30, svarer Zara.

– Men da er det liksom ikkje tid til å gjere noko stort før ein skal legge seg igjen, seier Sofie.

– Det kjem an på når du legg deg, parerer Zara.

– Men for meg da, blir det jo ikkje noko igjen av dagen.

Framover vil forskarane i Canada finne ut om årsaka til dei at ein hamnar i dei ulike typane kan ligge i gena.

Kategoriseringa og oppsummeringa av dei fem typane søvnmønster er gjord av ein KI-teneste. Ein robot er brukt for å omsette til nynorsk. Innhaldet er kvalitetssikra av journalisten før publisering.