Ona fyr: Da Noreg blei hårete

Da boka «Ona fyr» kom i 2001, spreidde omgrepet hårete mål seg (kor kjem dette med håret frå?) i rekordfart gjennom Noreg.

På norske kommunehus lot ein seg inspirere til mål om å bli best i landet på både det eine og det andre.

Kommunane blei så langhåra at kritikarar i dag kallar det «heilt vanvitig» og «bullshitifisering».

Men kva har dei hårete måla gjort med Noreg?

Boksensasjon

Ingebrigt Steen Jensen skreiv «Ona fyr» i 2001. Ei snedig bok om visjonar, verdiar, viktigheita av ei stamme – og ikkje minst: store, hårete mål.

Boka selde sensasjonelle 150.000 stykk, ikkje langt bak Lars Saabye Christensen og «Halvbroren» på bestseljarlista.

Forfattaren hadde sjølv hatt suksess med hårete mål:

I 1990 låg Stabæk Fotball i 4. divisjon, med så få på tribunen at speaker Steen Jensen kunne seie:

«Velkommen til kamp mellom Stabæk og Skjåk. Vi ønsker bortelag og dommere velkommen, og også Peder Madsen, Arne Stegerød, Helge Johansen og dere to der borte som jeg ikke vet hva heter».

Dei sette seg no målet at klubben skulle spele cupfinalen på Ullevaal i 1995.

Det skjedde ikkje.

Men i 1998 vann Stabæk cupfinalen 3–1 mot Rosenborg, eit lag som hadde spelt kvartfinale i Champions League året før.

Tre år seinare kom bestseljarboka, samtidig som Steen Jensen sjølv reiste Noreg rundt for å lære bort hårete mål.

Hårete eksempel

Boka og foredraga sette spor. Nokre eksempel frå norske aviser:

2003: Det store hårete målet til ordføraren i Leksvik kommune er å byggje tunnel under Trondheimsfjorden.

2003: «Store og hårete» mål kan gjere Nes kommune til noko verkeleg spesielt – og at alle vil flytte til bygda.

2005: Lenvik kommune bør ha som hårete mål å bli best i Noreg på grunnskule.

2006: Brønnøy kommune set seg eit ambisiøst og hårete mål: Bli best i landet på ungdomsarbeid.

2006: Aure kommune bør ha som hårete mål å bli best på informasjon!

– Bullshitifisering

Ikkje alle er like begeistra for store, hårete mål. På Stortinget meiner rikssynsar Mimir Kristjansson (R) det heile er tomt språk.

– Hårete mål er berre eit uttrykk for ei bullshitifisering av samfunnet.

– Steen Jensen var reklamemann, og reklamespråk tar meir og meir over den offentlege samtalen, med «purpose» og «why» og slike omgrep.

– Ingenting tyder på at det å setje hårete mål er ein garanti for at noko skjer, seier Kristjansson.

Han viser til dømes på klimamåla.

– Det blir sett enorme og vanvitige klimamål. Og når ein ser at ein ikkje når målet, set ein berre enda høgare mål, meiner Kristjansson.

Raudt-politikaren peikar blant anna på den såkalla månelandinga til Stoltenberg-regjeringa, der det hårete målet var å utvikle teknologi for fangst og lagring av klimagassar på Mongstad innan sju år.

– Det enda opp med å ikkje fungere, seier Kristjansson oppgitt, før han blir enda meir engasjert – når han kjem inn på kommunar med hårete mål.

Alzheimer

I 2001 var «Ona fyr» ein overraskande suksess lik vedboka til Lars Mytting ti år seinare. Boka handla ikkje om handfast kløyving og stabling, men var fylt med Jensens reklame- og livstankar:

«Det vi elsker er ikke å reise, men å komme frem.»

«Hadde ikke mottoet «seire ved å dele» vært opptatt, skulle jeg tilbudt det til Arbeiderpartiet i dag. Så slapp de å lure på om velferd er viktigst.»

Størst av alt i «Ona fyr» var dette med store, hårete mål.

Det er noko forfattaren framleis er overtydd om:

– Eg har som ambisjon å bli verdas første menneske som har blitt frisk av Alzheimer, sa han da han blei sjuk for fem år sidan.

Og han er umiskjenneleg fresk i telefonen.

– Hva slags dialekt er det du snakker? Skal vi se, Telemark? Bø? er det første Ingebrigt Steen Jensen seier.

Det er nøyaktig korrekt.

– Hah, var ikke det bra! Husk at jeg har Alzheimers, haha!

Dette lover bra. Eg set kursen mot Stabæk, for å møte han som var omtalt som den første norske popstjerna innan foredrag.

Men først ein tur til øya som boka hadde i tittelen.

Ona

Til liks med Steen Jensen, har Ona hatt tøffe år i det siste. Der reklamemannen gradvis mistar identitet knytt til talegåvene, mista Ona brått stadsidentiteten:

Med Senterpartiet i regjering fekk Ona i februar 2025 lov til å tilhøyre Romsdal, som dei har gjort i mange hundre år. Men kakefeiringa var knapt over da Kjersti Stenseng (Ap) som fersk kommunalminister sende dei til Sunnmøre og Ålesund.

– Verdsrekord i saksbehandlingstid, seier nokon på øya syrleg.

Onaværingane føler seg også litt lurte av Ingebrigt Steen Jensen.

– Eg har boka heime. Det var berre tull, eg fann ingenting om Ona fyr! seier Arne Heggdal.

Han får støtte av Kirsti Mathilde Thorheim.

– Ja, eg ler, det står berre seks liner om Ona. Eg trur mange blei lurt av tittelen da dei kjøpte boka.

Kafevertinne Hilde Sørmoen trur likevel at boka «Ona fyr» har hatt stor effekt for besøk til Ona.

– Det kjem støtt folk hit med boka under armen. Og poenget med fyret som ei leiestjerne er jo ikkje dumt, meiner ho.

– Har du sjølv sett deg slike store, hårete mål?

– Det må ha vore å flytte hit og drive kafe på ein stad med 17 personar, ler Sørmoen.

Hår-Noreg

Nordmenn er tydeleg endra. For nokre tiår sidan var me eit nøysamt og sparsamt folk, no er me blant dei rikaste i verda.

Medan norske hytter gjerne var små og enkle på 1980-talet, var snitthytta på 99 kvadratmeter i 2025.

Marianne Isaksdatter Triumf/NRK og Gorm Kallestad/NTB

Noreg var prega av nøktern tankegang og positivt syn på jantelova.

Så kom altså desse store, hårete måla. Steen Jensen reiste mykje rundt på workshop i norske kommunar på denne tida.

2003: Det store hårete målet er 1000 nye arbeidsplassar i Sunnfjord innan 2008.

2003: «Store hårete mål» er at Sokndal kommune skal satse så kraftig på kultur at det blir lagt merke til over det ganske land.

2005: Hårete mål; Visjonen om å gjere Brønnøysund til festivalby nummer éin i Nord-Noreg.

2008: Som «hårete mål» har rådmannen uttalt at Rennesøy kommune sitt tenestetilbod skal bli best.

– Best i Noreg

Mimir Kristjansson er varm under håret no.

– Det er jo heilt vanvitig, altså!

– At til dømes Lenvik kommune skulle bli best på grunnskule. Nei! Det er ikkje eit noregsmeisterskap. Alle kommunar skal vere om lag like gode.

Raudt-mannen meiner at tankegangen er ein del av «den moderne konkurransestaten, med rangeringar av alt».

– Det held ikkje berre at ungane går i ein bra barnehage. Dei må gå i den beste barnehagen. Det held ikkje for Noreg å lære ungane våre å lese, som me for øvrig slit med å få til, men me må bli best i verda på det.

Han trur ikkje «store, hårete mål» kan ha noko for seg som styringsreiskap for kommunane.

– Nei, dersom eg bur i Lenvik, treng eg ikkje at dei er betre enn andre kommunar på grunnskule. Eg treng berre at det er bra på skulen.

Bekkestua

Ingebrigt Steen Jensen er også endra, der han tar imot i si nye leilegheit over Bekkestua stasjon.

– Her har eg alt eg treng i kort radius: Nadderud stadion, biblioteket, polet, matbutikkar og supporterpuben Onkel Blaa, seier han nøgd.

For 25 år sidan var han den best-talande og mest-talande mannen i Noreg. (Som USA-trenar Bob Bradley sa da han overraskande blei Stabæk-trenar: «Everyone who has met Ingebrigt knows he's very convincing»).

No stotrar Jensen og fell av midt i resonnementa. Samtidig sit ein del passasjar frå «Ona fyr»-boka, som han jo har hamra ut i tusenvis av foredrag dei siste 25 åra.

– Kvifor trur du boka trefte så?

– No må eg ikkje overdrive ... Ho trefte fordi ho ... Fordi ho hadde ein energi, ei kraft, ein vilje. Når me fekk høyre kor mykje den boka brukast i næringsliv, og ikkje minst i offentleg sektor, så var det ... sterkt, seier han.

«I gode augneblink trur eg boka forandra Noreg», skriv Steen Jensen i oppfølgaren «Ona fyr 2», som kom i fjor.

– Kva kan du seie om «Ona fyr 2»?

– Den er dårlegare enn den første, haha!

Reklamemannen er framleis opptatt av å vere ærleg, sjølv om han kanskje ikkje er like ivrig seljar.

Målstyraren

Kristin Clemet (H) får gjerne æra eller skulda for at ein begynte med målingar i skulane, da ho var undervisningsminister i 2003 – rett etter Steen Jensen gjorde hårete mål populært i Noreg.

– Me brukar mål- og resultatstyring i offentleg sektor i Noreg, så alle styrer etter mål, seier Clemet i dag.

Ho er opptatt av kva slags mål det skal vere: overordna mål eller mange detaljerte mål. Og om måla skal vere noko alle (lett) kan nå, eller mål alle må strekke seg etter.

– Og skal me setje urealistiske mål som såkalla «nullvisjonar», som null drepne i trafikken eller null mobbing i skulen? Er det noko poeng?

Clemet peikar på at mål kan brukast som motivasjonsfaktor, for å bli best til eitt eller anna eller å bli betre enn før.

– Kanskje til og med Raudt set seg mål for talet på medlemmar eller valresultat – og kanskje det motiverer? seier Høgre-kvinna.

Motstand

På ytre venstre er ikkje Mimir Kristjansson imot at folk set seg store mål.

– Men det er noko med heile språket her, og trua på at ein kan lage ein god PowerPoint og fake det, det lid nok vårt samfunn litt av. Det visar mangel på å vere nøktern.

Han meiner for store mål i politikken er livsfarleg.

– Innan klima har måla i seg sjølve blitt demobiliserande for folk, fordi dei er så urealistiske at ingen lenger tør å tru på dei. Og folk mistar trua på politikarane.

Allereie i 2006 gjekk forskar Lars Klemsdal til kamp mot det han kalla «visjonshysteriet».

Han rådde leiarar til å tone ned seminar og workshopar der ein skulle vere innovativ, «hot» eller «ha hårete mål».

– I beste fall er det verknadslaust. I verste fall tar det kverken på arbeidslysta, hevda arbeidslivsforskaren.

Kristjansson trur at slike mål er best innan idrett.

– Eg trur det er ei ulempe at idrettsbransjen, som er veldig spesiell og handlar om konkurranse, blir meir og meir leiande for andre sektorar. Tenk kor ofte den mentale coachen til Bodø /Glimt held foredrag.

Champions League

Ingebrigt Steen Jensen har halde mange foredrag om Ona fyr.

– Kvifor blei det Ona i tittelen?

– Det heilt tilfeldig, haha! Eg hadde fått ein jobb av nokon frå Ona, så tok eg med folka på jobben.

Så det blei seminar på Ona, der dei grunnla reklamebyrået Dinamo.

Det neste seminaret deira, i Barcelona, blei namngitt Ona-2.

Selskapet med dei store måla hadde lenge ein veldig vekst, men gjekk dunken før dei fekk dratt på det mykje omspøkte Ona-9-seminaret.

Andre selskap som Steen Jensen skrytte mykje av i boka er Ikea, Nike og særleg Nokia.

– Heller ikkje Nokia har det gått så bra med?

– Da eg heldt foredrag rundt tusenårsskiftet, rekte alle opp handa når eg spurte kor mange som hadde Nokia-telefon. Men så kom iphone, ja.

Det gjekk heller ikkje bra med det neste hårete målet Steen Jensen og Stabæk sette. I 2008 skulle dei nemleg spele semifinale i Champions League mot Barcelona på nye «Blue Dream Arena». Med Bruce Springsteen som oppvarming.

Det skjedde ikkje.

Men i 2008 vann Stabæk derimot sitt første seriegull.

– Hår for moro

– Kvifor burde kommunar sette seg sånne store, hårete mål?

– Eigentleg er kortversjonen at alle burde gjere det. Det er eit verktøy. Som er enkelt å forstå, kraftfullt og beviseleg effektivt. Det kan eg sjå deg i auga og seie. Sånn er det. Både idrettslag, kommunar, bedrifter og skular treng å ha dei omgrepa oppe og stå.

– I tillegg treng du eit stort ..., Steen Jensen fomlar litt med orda.

– Eit «more», ein visjon. Og ein må lage den visjonen sjølv. Du kan ikkje ringe til ... Steen Jensen, for det ... må komme innanfrå.

– Men kor kom ordet hårete frå?

Ingebrigt Steen Jensen meiner han fekk det frå Harvard Business School, og frasa «Big, hairy, audacious goals». Audacious tyder modig.

– Det med hårete trur eg var mest for moro skuld. Og så var det jo frå Harvard, ingen av oss ville setje oss til dommar over Harvard, at dei liksom ikkje visste kva dei dreiv med, humrar han.

– Eg trur det at hårete er rart og morosamt, gjorde at det festa seg i Noreg, ler Steen Jensen.

Ona fyr blei tent første gong i oktober 1867. Fyrlykta var så moderne at den først blei stilt ut på Verdensutstillinga i Paris i 1867, før ho blei frakta til Ona.

Foto: Webjørn Svendsen Espeland / NRK

NRK presiserer: Me har tatt kontakt med Bodø/Glimt-trenar Kjetil Knutsen om hans syn på «store, hårete mål». Til liks med Jürgen Klopp har me ikkje fått svar på førespurnaden.