Angsten for krig og kriser gjer oss meir sårbare

KRONIKK: Nordmenn fryktar kriser og krig. Klar kommunikasjon kan auka motstandskrafta vår.

Stillinga som ny Nakstad er ledig nå. Norge treng eit stødig fjes for å senka pulsen før krisa kjem. Foto: Berit Roald / NTB

Geopolitiske spenningar ristar i oss, og bekymringsnivået stig. Det er berre fantasien som set grenser. Studentar og kvinner er mest nervøse. 9 av 10 studentar er bekymra for krig. Nesten halvparten av norske kvinner er bekymra for krise, ifølgje tal frå Direktorat for samfunnstryggleik og beredskap (DSB).

Den frykta kan vera eit farleg våpen. Mange er redde utan å vera førebudde. Det kan utnyttast.

Samstundes som folk kaldsveittar, er det framleis eit stykke frå angst til førebuing. Nå har 54 prosent lagra nok vatn og rundt 40 prosent eit godt beredskapslager. Det er betre tal enn på lenge, men langt frå godt nok. Tre millionar nordmenn står altså utan. Mange vil bli freista til å springa frenetisk rundt etter spagetti og dopapir. Desperasjonen som oppstår etter ei krise inntreff, fører ofte til panikk-kjøp av viktige varer. Folk tømmer butikkhyller for å unngå at skapa deira blir tomme. I løpet av dei første korona-månadene, var daglegvarebutikkane snaue for første gongen sidan smørkrisa. Under straumstansen i Spania og Portugal i fjor, var 60 millionar utan straum eit knapt døger. Folk handla som galne, og byane fekk eit halvapokalyptisk slør. Begge land erklærte unntakstilstand.

Panikk farlegare enn straumbrot

Panikken som oppstår, kan bli farlegare enn straumstansen. Det gjer oss sårbare som samfunn. Angst og bekymring kan vera mektige våpen for framande makter som ikkje vil oss vel. Krigsekspertar og DSB åtvarar blant anna mot hybridkrig og sabotasjeaksjonar. Det kan vera å kutta straumen til byar, sabotera oljeinstallasjonar eller kappa kablar på havbotnen. Målet er ikkje kablane, men at konsekvensane av ein regional straumstans spreier frykt. Dersom Austlandet blir mørklagt, kan det koka godt i heile landet. Det er ikkje fordi me automatisk manglar lapskaus på boks i Rogaland, men fordi tanken på å svelta i hel, er såpass skummel. Den desperasjonen skapar gode tilhøve for nye aksjonar, som desinformasjons-kampanjar eller anna kreativt som kjem når me minst ventar det.

Slike forsøk på destabilisering er effektive og rimelege. Når me blir vippa av pinnen, er det ikkje sikkert at me drar i same retning. Ein av grunnane til at sabotasjeaksjonar er så effektive, er dei at kan føra til polarisering og svekkja tilliten i samfunnet, ifølgje professor ved Forsvarets høyskole Tormod Heier.

– Når vi strides internt, svekkes vi, seier professoren til NRK.

Næringslivet ser også mørke skyer i horisonten. Førre veke etterlyste Forbrukarrådet handling frå regjeringa. At beredskap er noko folk må ordna sjølve, held ikkje, ifølgje direktør Mette Fossum. I eit brev til Statsministerens kontor var ho bekymra for folk sin tilgang til mat og legemidlar under ei krise.

Kven kan senka den nasjonale pulsen?

I Aftenposten sende Justis- og beredskapsdepartementet ballen tilbake til folk og næringsliv, som måtte sjå og ta litt ansvar. Ifølgje statssekretær Kristine Kallset skulle dei ulike sektorane i departementet utarbeida planar, «blant annet gjennom å se på om det er behov for større beredskapslagre, hvordan vi sikrer kritisk infrastruktur bedre, og hvordan arbeidskraften vil måtte disponeres i en krise.»

Det var ikkje akkurat opplysande, sjølv om dei fleste vil skjøna at eit departement ikkje fortel detaljert om alt dei held på med. Dette er symptomatisk for mykje kommunikasjon frå offentleg hald. Men at nokon skal sjå på noko, er altfor vagt nå. Det verkar ikkje som det er vaksne på jobb. Ulne utsegner og elefantar i rommet vil ikkje senka nasjonal puls. Det ukjende og usikre kan bli mindre skummelt, dersom me får klar bodskap om kven som gjer kva i ei krise. Det blir ikkje løyst av ein stussleg e-post.

I kriser må folk leva med det ukjende. For nokon av oss er det fort gjort å la tankane fly. Då pandemien okkuperte Norge, frykta eg samfunnskollaps. I staden blei luktesansen min redusert. Etter kvart fekk eg kvilepuls og blei meir løysingsorientert. Noko av grunnen var gode kommunikatorar.

Tydeleg, folkeleg og forståeleg

Sjølv om handteringa av koronapandemien ikkje var perfekt, gjekk det etter forholda roleg føre seg. Tilliten var høg nok, og verka som det var fleire vaksne på jobb. Eller, ikkje alltid. I mars 2020 var store delar av leiinga i helsestyresmaktene i karantene. Det var råflaks. Då blei Espen Rostrup Nakstad fungerande assisterande direktør i Helsedirektoratet. Han svarte på alle spørsmål som var umoglege å svara på, utan dirrande røyst eller sveitt overleppe. Nakstad fortalde både om det styresmaktene visste og det dei ikkje visste. Det var ærleg, enkelt og passeleg med informasjon.

Nakstad-kommunikasjonen var så vellukka at han heldt fram som sentral talsperson. Mannen utan medietrening trefte mange målgrupper. Då 232 norske journalistar blei spurt om kven som kommuniserte best om koronapandemien, var Nakstad på topp. Tydeleg, men folkeleg og forståeleg var mest brukte karakteristikkar.

Tydeleg, folkeleg og forståeleg krisekommunikasjon må vera del av totalforsvaret vårt. Stillinga som ny Nakstad er ledig nå. Norge treng eit stødig fjes for å senka pulsen før krisa kjem. Mindre angst gjer det vanskelegare å vippa oss av pinnen – og det vil auka motstandskrafta vår.