3 days ago
17
Det var ei kald og stormfull septembernatt i Austersjøen. Passasjerferja MS «Estonia» var på veg frå Tallinn til Stockholm.
Dei høge bølgjene slo tungt mot skroget. Litt før klokka 01.00 kom dei første smella frå baugen. Så begynte skipet å krenge, og vatn fossa inn på bildekket.
På under ein time velta ferja og forsvann i havet. 852 menneske mista livet, blant dei seks nordmenn.
Berre 137 overlevde.
Offisielle og alternative funn
Den offisielle havarikommisjonen (JAIC) konkluderte i 1997 med at forliset var ei ulykke.
JAIC-rapporten fann at baugvisiret losna (baugvisiret er den opnelege luka heilt fremst i baugen). Låsane til baugvisiret svikta på grunn av kraftige bølgjebelastningar, då desse låsane mangla dei nødvendige sikkerheitsmarginane for å tole kreftene på sjøen.
Då baugvisiret fall av og trekte med seg rampen, førte det til at store mengder vatn strøymde raskt og uhindra inn på bildekket. Dette gjorde at skipet mista stabiliteten, kantra og til slutt sank.
I åra etter har nye funn skapt spekulasjonar om alternative årsaker, særleg etter at eit stort hol i skroget på styrbord side blei dokumentert i 2020. Fleire meinte skaden kunne ha kome som følgje av ein kollisjon med ein ubåt. Andre har lansert teoriar om ein eksplosjon.
Funna utløyste nye undersøkingar frå havarikommisjonane i Estland, Sverige og Finland. I sin rapport frå 2025 slo dei fast at holet truleg oppstod då skipet trefte havbotnen. Den nye granskinga fann ingen spor av eksplosjon eller kollisjon.
Hovudkonklusjonen står dermed fast: forliset starta med svikt i baugkonstruksjonen, kombinert med breiara svakheiter i design og sikkerheitssystem.
Kjelder:
1997: Joint Accident Investigation Commission (JAIC)
2025: Estonian Safety Investigation Bureau
Swedish Accident Investigation Authority
Safety Investigation Authority Finland
Forliset er det verste i Europa sidan andre verdskrig.
Korleis kunne det skje?
Konspirasjonsteoriane
I tomrommet etter ulukka vaks behovet for forklaringar – og dermed moglegheita for konspirasjonsteoriar. Det kjem fram i den nye, svenske boka «Den siste lögnen».
Forfattarane, sikkerheitsekspert Patrik Oksanen og tidlegare diplomat Andreas Edevald, seier boka avslører korleis russisk etterretning utnytta situasjonen for å svekke omdømmet til Estland.
– Vi kan vise at konspirasjonsteoriane om Estland blei skapte av ein GRU-oberst, seier Oksanen til TV 2.
Etterretningsagenten blir navngjeven i boka, der det står at han var oberst i den militære etterretningstenesta GRU med bakgrunn frå spesialstyrkane Spetsnaz. Han var også ein trena strateg innan påverknad og desinformasjon, ifølge forfattarane.
– Han blei trent av det sovjetiske A-laget i desinformasjon, seier Oksanen.
– Han var ein betydeleg skikkelse på 1990-talet. På mange måtar var livet hans som ein Netflix-serie med mange vendingar.
Etterretningsagenten døydde brått og uventa i 2009, berre 48 år gamal, ifølge boka.
Dikta opp «ekspertgruppe»
Forfattarane skriv at GRU-obersten forma og spreidde falske historier som kunne få feste. Ei av dei mest kjende mytane han spann er den såkalla Felix-gruppa.
Boka viser at gruppa blei presentert som eit hemmeleg og mektig nettverk av desillusjonerte veteranar og aktive offiserar frå dei russiske etterretningstenestene KGB og GRU.
Men det var rein bløff.
I realiteten stod agenten bak alt, ifølge forfattarane. Dei meiner at formålet med gruppa var å kvitvaske russisk desinformasjon ved å få påstandane til å framstå som seriøse og uavhengige avsløringar, samtidig som den russiske staten kunne nekte for innblanding.
– Tilnærminga var metodisk og velprøvd, seier forfattar Oksanen.
Han viser til at agenten i 1995 fabrikkerte ein rapport, som blei kjent som Felix-rapporten. Den hevda at MS «Estonia» ikkje gjekk ned som følgje av ei ulukke, men under ein massiv smuglaroperasjon.
Rapporten hevda at ferja denne skjebnenatta frakta store mengder heroin, rundt 40 tonn kobolt og ein koffert med det sjeldne metallet osmium.
Teorien spreidde seg
Ifølge den falske rapporten, blei smuglinga styrt av eit estisk narkonettverk med band til Tsjetsjenia. Den tidlegare forsvarssjefen og den tidlegare statsministeren i Estland blei peika ut som bakmenn.
Konspirasjonsteorien hevda vidare at det svenske tollvesenet hadde blitt varsla om smuglinga. For å kvitte seg med bevis, skal smuglarane ha trua kapteinen til å opne baugporten i stormen. Då porten blei opna, blei baugvisiret rive av på grunn av bølgene, og skipet sank.
Ifølge boka, blei etterretningsagenten sine teoriar først lanserte i ei rekke russiske medium, før historiene spreidde seg til Estland.
Etter kvart fekk teorien fart også internasjonalt, særleg etter at det anerkjende tyske mediet Der Spiegel publiserte artiklar og TV-innslag kor dei intervjua agenten, og der den oppdikta Felix-rapporten blei presentert som eit seriøst hemmeleg dokument.
I Sverige var Expressen blant dei første som plukka opp Der Spiegel sin reportasje. I april 1996 slo avisa opp teorien på framsida: «Knarkmaffian sänkte Estonia!», ifølge den nye boka. Fleire medium følgde opp og teorien fekk leve vidare.
Ville sverte Estland
Forfattarane meiner dette var del av ein større strategi frå russisk side. Samtidig som GRU-agenten spreidde falske teoriar om forliset, teikna han eit bilete av Estland som eit land prega av korrupsjon og kriminelle nettverk.
Slik forsøkte russisk etterretning å sverte estiske styremakter internasjonalt, undergrave deira veg mot vestlege alliansar som NATO og EU, og skape splitting mellom landa i Norden og Baltikum.
– At GRU brukte eit stort traume som Estonia-katastrofen til å undergrave tilliten til Estland er motbydeleg, men ikkje overraskande. Dei russiske handlingane er omsynslause, seier Oksanen.
Andreas Edevald understrekar at avsløringane også viser det større biletet om korleis russisk etterretning brukar slike desinformasjonskampanjar.
– Dette er, så vidt eg veit, første gong ein russisk spion har blitt avslørt på denne måten, og at personane bak etterretningsoffiseren også har blitt kjende, seier Edevald.
– Det bidreg til ei djupare forståing av menneska bak operasjonane, i staden for berre å omtale dei som troll eller trollfabrikkar.
Meiner metodane liknar i dag
Forfattarane meiner «Estonia»-saka viser korleis desinformasjon ikkje berre handlar om å spreie løgner, men om å så tvil. Når tilliten først er svekka, lever spørsmåla vidare – lenge etter at svara finst.
Boka peikar på at korleis styresmaktene handterer ei krise, avgjer om konspirasjonar får feste. Uklare svar og lukka prosessar gir rom for desinformasjon.
I «Estonia»-saka førte mellom anna forslaget om å dekke vraket med betong til mistanke om at noko blei skjult. Forfattarane håper lærdommen blir at alle val – også tausheit – sender signal som kan bli utnytta.
– Vi må innsjå at historie ikkje berre høyrer fortida til, men at metodane framleis er ein del av vår notid. Vi må ikkje gløyme kva som skjedde, vi må lære av det, seier Edevald.
Sjølv om verktøya har endra seg med sosiale medium og kunstig intelligens, meiner forfattarane at kjernen i russisk informasjonskrigføring er den same som før. Etterretninga brukar eit nettverk av tankesmier, medium og påverkarar for å spreie bodskapet sitt.
Målet er å så tvil, svekkje tillit og undergrave demokratiske institusjonar.
– Den viktigaste innsikta frå boka for oss i dag er at for Russland er det aldri fred, sjølv om vi trur det, seier Oksanen.
– Det er dei lange linjene i metodane og synet på omverda vi må ha med oss i forståinga av Russlands handlingar.
English (US)