Kan Sand gjere Surnadal stolt?

Aune og Vebjørn Sand har dei siste 20–30 åra budd og selt kunst i New York, ein by med rundt 8,5 millionar innbyggarar.

No flyttar dei Galleri Sand frå New York til Todalen på Nordmøre, ei bygd med rundt 300 innbyggjarar.

– Bygdene i Noreg er framtida. Me er forut vår tid, seier Aune Sand.

Han ville feire 60-årsdag med tvillingbroren og deira største utstilling på Todalen skule, kjøpt for deira siste krone etter gigaprosjektet Roseslottet ved Holmenkollen.

– Eg blir glad om det kjem meir enn to personar på galleriopninga, seier Aune Sand.

Men han hadde gløymt å fortelje broren om skulekjøpet.

Urkrafta i bygdene

– I bygda her er det alltid mat, her renn elva med villaks i, og her ventar hjort og elg på å rulle frå liene ned i steikepanna.

Aune Sand snakkar som ein nyfrelst.

– Lufta her er rein, vatnet her er ... ja, nesten betre enn sjampanje!

Han snakkar som om han skulle ha vore innelåst med Trygve Slagsvold Vedum eitt år på Farmen kjendis.

Aune Sand vaks opp landleg i Bærum og Hvaler. Etter fleire tiår på Manhattan verkar han nyforelska i norsk natur.

Marius André Jenssen Stenberg / NRK

Men fakta er at han har turnert Bygde-Noreg i fleire år etter at han flytta heim frå Manhattan.

– Eg har no reist 200 stader i Noreg med pop-up-utstillingar. Og sett at det er for mykje fokus på dei store byane i dette landet. No vil eg vise urkrafta som bur i bygda, seier Aune.

– Kva tenker verdskunstnaren Vebjørn Sand om å halde sitt livs største utstilling på ein stad det knapt bur folk?

– Eg er spent. Men eg trur Vebjørn vil elske denne gløymde dalen.

Broren er venta til den nedlagde skulen dagen før opninga.

Ingen av brørne hadde høyrt om Todalen og kommunen Surnadal før inntil nyleg.

Kappa hovud

Mange andre i Noreg har i det siste høyrt om Surnadal, som har hatt eit særs røft år.

Den avdøde diktaren Hans Hyldbakk blei hausten 2025 skulda for grove overgrep (tilbake i tid).

Det heile toppa seg da ein ung mann kappa hovudet av Hyldbakk-monumentet ved kommunehuset.

Statuen var allereie vedtatt fjerna av kommunestyret, da ein ung kar på nattetid tok vinkelsliparen i eigne hender.

Foto: Eirik Haukenes / NRK og Mari Vattøy / Driva

I bygda stod enda ein statue av Hyldbakk, kommunehuset og kulturhuset var smykka med måleri av han, medan festival og hotell var kalla opp etter hans mest kjente dikt, Vårsøg.

Identiteten og stoltheita til bygda var pulverisert.

Så, samstundes og heilt tilfeldig, kjøpte Aune Sand nedlagde Todalen skule.

Var det mannen bak den erotiske romanen Jordbærmus, han som var kjent for å sprette sjampanje på TV, som skulle gje sindige Surnadal ny stoltheit?

Danse med svaner

Aune snakkar mykje om det ekte og reine ved bygda. Om samhald og nøysam bondekultur. Ein viss kontrast til hans vidgjetne merksemd på sjampanje.

Han snakkar om maten frå jorda, buskar og tre, frå elg, hjort og fisk.

Til opninga har han fått tak i ekte elggryte – heilt frå Steinkjer.

Aune Sand er i gang med nok ein passasje om elgane i liene, når han brått forsvinn ut på jordet ved skulen.

Han har oppdaga svaner.

Dei store fuglane kikkar vaktsamt på den bandanakledde mannen som nærmar seg. Aune strekk armane mot himmelen. Den største svana baksar eller dansar på liknande måte.

Tilbake igjen spør Aune Sand:

– Går det an å ete dei, eller er svaner freda?

– Las det i avisa

Det er 18 timar til galleriet skal opne. Overalt på den 105 år gamle skulen hastar handverkarar. Vebjørn Sand har komme til Todalen for første gong.

– Første reaksjonen her var at denne vakre dalen var veldig målande, med møte mellom fjord og fjell og gardane, seier han.

Medan Aune heile tida har snakka om me og «vårt prosjekt», har Vebjørn ein litt anna versjon.

– Altså, eg las i avisa at bror min hadde kjøpt ein skule på ein stad eg ikkje hadde høyrt om, ler han.

– Men slik er Aune. Eg har aldri klart å halde styr på han, og han er ikkje alltid like god på å dele relevant informasjon med oss andre. Men det har eg blitt vant til etter 60 år saman.

Vebjørn Sand ristar blidt på hovudet.

Kunstnaren har kome til Todalen, og Aune har fylt kjøleskapet med anna enn mjølk og frukt – nemleg det viktigaste på ei utstillingsopning, ifølge han.

Foto: Webjørn Svendsen Espeland / NRK

– Korleis blir det å halde ditt livs største utstilling på ein stad med færre folk enn det blir bilete på veggane?

– Du veit at i dei mest fjerntliggande norske dalar finn ein dei største skattane i Noreg, stavkyrkjene. Så eg håpar også dette blir ein stad ein må reise til. For å møte natur og kunst, seier Vebjørn Sand.

Da Klanen kom til Surnadal

Surnadal har nokre andre kulturelle høgdepunkt enn den no avskilta Vårsøg-diktaren Hyldbakk.

Bestefar-favoritten «Vangsgutane» kjem frå nettopp Todalen.

Her var det også ein Stage Dolls-konsert på slutten av 80-talet, som drog mange hundre tilskodarar.

Frå kommunen kjem musikaren Henning Sommerro, og i 1991 møtte fotballaget til Surnadal sjølvaste Vålerenga – etter overraskande å ha rykka opp til 1. divisjon.

Mange var bekymra for supporterane i Klanen (da kalt «Apeberget»), som alltid har ropt ut mot bønder.

Men i staden for bråk, blei det bygdefest og forbrødring.

Frå krønika til Klanen:
«Heldigvis var bønda der oppe såpass oppegående at de hadde leid folkets hus. Banner med «Velkommen, brødre» og bønder som tok oss i mot som om de hadde vært kompiser hele livet.

Det blei tidenes bygdefest, og på gøy på landet er det slettes ingen ting som heter stengetid og skjenkekontroll.

Siden har Surnadal vært eneste norske fotballklubben – med unntak av Vålerenga – med skjerfet sitt hengende på supporterpuben Bohemen.»

No i 2026 skulle byfolk igjen lage folkefest i bygda.

Null kamera

Det byrjar å mørkne rundt den store, raude skulen. I gymsalen har lecablokker og furu blitt glatte, mørkeblå veggar, og ribbeveggane er bytte ut med Vebjørn Sand-måleri. Det ser ut som eit ekte galleri.

– Dette er faktisk det finaste galleriet eg nokon gong har vore i, seier Vebjørn Sand.

Han sit i lotus på golvet og svarar på e-postar på mobilen. Snikkar Frikk Talgø (26) er litt oppgitt.

– No må me henge i, Vebjørn! Det er hundre bilete att som skal hengast opp.

Kunstnaren sprett opp og kjem snart joggande med nye bilete.

– Du veit, mesteparten av kunstnarjobben er bering, oppheng og sveitting.

Europa-kart og mjølkereklame er bytta med bilete til mange, mange millionar, men ingen overvakingskamera er å sjå.

– Her er det Vårherre som passar på. Det har aldri vore eit problem, seier Aune Sand.

– Me tenker at folk har respekt for kunst. Stavkyrkjene og Vigelandsparken får stå i fred.

– Sinnataggen har vel blitt saga ned eit par gonger?

– Ja, men han kom tilbake.

Aune Sand fortel at ein tjuv i 2009 tok eit Antarktis-måleri med motiv av isbjørnar. Brørne lova sjampanje, østers og kaviar om tjuven leverte biletet tilbake.

– Det gjorde han, og slafsa i seg. Det gav jo berre måleriet ei ekstra historie. Me donerte det til barneavdelinga på Rikshospitalet.

Dessutan er Todalen ein vid og open dal, med innbyggjarar med god oversikt.

Festdag

Det er festdag i Surnadal. Sanitetskvinner frå grenda strøymer til med kaker. Ei fortel at ho ein gong var i bryllaup i Oslo, der det berre var ei einaste kake. Slik blir det ikkje her.

I dag er 50-åra over for tvillingane Sand.

– Det er brutalt å bli 60 år. Det er så mykje ein vil oppleve, seier Aune.

– Me blir femti-ti år, det høyrest betre ut, seier Vebjørn, og legg til:

– Me går inn i ei ny og spennande verd. Eg er takksam for å få leve vidare.

Det er berre ein time til opning da Vebjørn Sand oppdagar at målarpaletten og penselen hans er borte. Dei er visst livsviktige i innspurten, og over alt flyg folk rundt og leitar. Snart dukkar dei opp, ein handverkar hadde rydda dei bort.

Sand sett i gang med siste finpuss på rammer og måleri.

Ordføraren

Ordførar Hugo Pedersen kjem med kjede og saks.

Han har ikkje hatt ein enkel haust. Det var han som mottok skuldingar om overgrep frå den avdøde diktarhøvdingen Hyldbakk, og valde å gå offentleg med dette.

Det splitta bygda, og Pedersen måtte stå i mediestorm og tole kritikk på heimebane.

– Det har vore tøft, og nesten blåst av meg alt håret.

I dag er det hans beste veke som ordførar, seier han.

– Kommunen selde dette praktbygget for berre ei krone?

– Det har jo lege ute for sal i lengre tid. Da eg fekk vite at Aune Sand var interessert tenkte eg at dette kan bli noko bra. Og det har det blitt.

– Du fryktar ikkje at desse nye Vangsgutane reiser når blesten har lagt seg om 14 dagar?

– Eg håpar dei slår skikkelege røter her, det håpar eg verkeleg.

Ordføraren kjem så med eit godt poeng:

– Brørne Sand ser oss litt utafrå og viser oss at Surnadal har så mykje å by på, ting som me kanskje tar for gitt sjølve. Slikt som rein luft, vatn, natur, skog og dyr.

Han meiner at om Sand-brørne no formidlar det poenget vidare, vil det vere bra for Surnadal.

Ny giv for bygdeliv

Og det kan nok trengast i den vesle kommunen.

Telemarksforsking kom nyss med ein rapport som viste dramatisk fall i arbeidsføre på bygda dei neste 25 åra – samtidig som talet på eldre skyt i vêret.

Aune Sand håpar at deira prosjekt vil hjelpe bygda dei har hamna i:

– Mormor sa ofte til meg: «Om du har ein sterk rygg, skal du hjelpe dei som ikkje har ein så sterk rygg.»

Han har lenge hatt lyst til å drive med eigedom, og ser no på seg sjølv som ein kremmar, som ein Bør Børson med kulturell twist.

– Eg skal vise korleis ein gjer det i New York. Når kunstnarane flyttar inn i eit nabolag, blomstrar det opp. Blomar i vindauga, kreativitet, liv – og så ein liten kaffibar. Å satse på kultur er mykje meir viktig enn mange trur.

Sand-tvillingane har fått med seg næringslivet i Todalen, som består av trehandlar Talgø – bedrifta bak den populære planken Møre Royal.

Opninga

Aune Sand hadde håpa på minst to gjestar på opninga. Det kjem langt fleire.

– Det er kolonne gjennom tunnelen frå Surnadal sentrum, og på ferja frå andre kanten er der kaos! fortel ei sanitetskvinne entusiastisk.

Mange måtte stå igjen på kaia og vente. Det er bilar parkert langs kvart einaste jorde.

Ifølge lokalavisa var over 2000 menneske innom gamleskulen dei to første timane. Ikkje verst i ei bygd med rundt 300 innbyggjarar, klokka 12 på ein onsdag.

I opningstala hyllar Aune Sand naturen, medan bror Vebjørn hyllar kulturen som reisverk mot fascismen.

Seinare på dagen yrer det av surnadøler med måleri under armane. Aune Sand anslår at dei selde for rundt ein million kroner dei første dagane.

– Da har du tent inn krona du brukte på skulen?

– Ho er tent inn og tomta her er jo mykje meir magisk enn eg trudde.

Naturmålar

Tvillingane Sand håpar på ny giv for bygdeliv, men vil dei verkeleg bu her sjølve?

– Det må eg gjere no som Aune har kjøpt oss denne eigedomen. Eg har jo ikkje eigen familie, dette er hjarteborna mine, seier Vebjørn Sand og peikar på kunsten sin.

Han set sjølv 1880-talsmålarane høgst, som Erik Werenskiold, Eilif Petterssen og Harriet Backer, kjende for måleri med folkesjel, lys – og natur.

– Kva gjer det med kunsten din når du går rundt her, blir du meir nasjonalromantikar?

– Det blir meir naturbilete framover, ja. I New York blei det lite av det. Mine naturbilete har særleg vore frå Antarktis, som også er eit slags indre landskap. Men eg er veldig glad i å måle natur, seier Vebjørn Sand.

Aune er hakket mindre fri til å bu kor han vil, blant anna med to døtrer som har vakse opp på Manhattan.

Han ser for seg å pendle. Veka etter opninga melde lokalavisene at brørne leita etter ein stad å byggje Vebjørn Sand-teikna glashytter – og at dei såg etter eit billeg småbruk. Helst i Surnadal, fortel kremmaren Aune.

– Da eg såg dette fantastiske landskapet, tenkte eg kvifor snakkar alle om Lofoten? Det er jo sønderbygd og gamle sjøbuer er sprengde i pinneved av vind og vêr. Men i området rundt her ser du eldgamle gardstun, som å reise inn i ei tid for 150 år sidan.

– Da eg kom hit første gong tenkte eg: Kvifor har ingen fortalt meg om dette før?