Lungetransplantasjon: – Må ha telefonen på dag og natt

Når ei ny lunge blir tilgjengeleg er usikkert, ifølgje informasjonssjef i Stiftelsen Organdonasjon Aleksander Sekowski til NRK.

– Når donoren døyr startar prosessen med å sjå på om organa kan bli transplantert.

Talet organ som er tilgjengeleg til ei kvar tid, varierer veldig.

– Plutseleg kan det komme fire om gongen. Det går opp og ned.

Ei lunge toler rundt seks timar utan blodsirkulasjon.

– Det betyr at pasienten må ha telefonen på dag og natt. Dei må vere klare til å komme seg til Rikshospitalet så raskt som mogeleg.

Grafen under viser talet organdonorar som har registrert seg sidan desember 2025. Det er ein kraftig auke rundt same tid det blei kjent at kronprinsessa var sjuk.

Få på venteliste

– Talet på dei som ventar er veldig lågt, samanlikna med tidlegare, seier Sekowski.

I mars var det talet rekordlåg med berre tre personar på venteliste.

No står åtte personar på lista, men det har truleg lite å seie for kronprinsessa. Ventelista er ikkje ein kø, men ei oversikt for å finne ei lunge som passar.

Sekowski legg til at talet tidlegare har vore tosifra.

Det var i 2018 at kronprinsesse Mette-Marit først var open om sjukdommen, og i desember 2025 blei det klart at lungesjukdomen er alvorleg.

Tidlegare har ho sagt at situasjonen er såpass dramatisk at det går mot lungetransplantasjon.

Sjukdommen har den siste tida forverra seg. Ifølge kongen og kronprinsen er ho alvorleg sjuk.

– Kronprinsessa er alvorleg sjuk, og eg synest at ho har blitt ein del dårlegare i det siste. Så eg er bekymra for helsa hennar, sa kronprinsen til pressa førre veke.

No har han reist heim frå Japan og prinsesse Ingrid Alexandra frå Australia for å vere saman med kronprinsesse Mette-Marit.

Nokon døyr medan dei ventar

Men det er ikkje slik at alle som har behov for nye organ hamnar på venteliste.

Kven som kjem på lista er avgrensa, og reflekterer kor mange organ som er tilgjengeleg.

– Det er mørketal, og det er også dei som dessverre døyr medan dei ventar fordi organa ikkje kjem i tide.

For å bli sett på venteliste må legane vurdere at pasienten har rundt eitt år igjen å leve om dei ikkje får nye lunger.

Samtidig må dei nye lungene gi meir enn fem nye leveår.

– Ein gjennomfører ikkje ein transplantasjon før det er høgst nødvendig. Du kan ikkje vere så sjuk at du ikkje overlever ein operasjon heller, for det er ei ganske omfattande greie.

Totalt er det rundt 600 nordmenn som står på venteliste for diverse livreddande organ.

– Behovet aukar mykje meir enn tilgangen til organa, fortel Sekowski.

Les meir om lungefibrose her:

«Eit sjansespel»

– Kor lang tid tar det frå å komme på venteliste til å få operasjon?

– Det er eit sjansespel, eit lotteri på ein måte. Det er veldig få lunger tilgjengeleg på marknaden samanlikna med det er behov for, fortel Olav Kåre Refvem.

Han er lungespesialist og rådgivar for Landsforeininga for hjarte, lunge og hjerneslag (LHL).

Det er stor variasjon på kor lenge ein lever etter ein lungetransplantasjon.

Ifølgje Refvem er det gode prognosar i Noreg.

– Men etter ti år så lever vel omtrent 50 prosent.

Kurva for dei som overlever transplantasjonar for lungefibrose minkar «ganske jamt» også etter ti år.

Talet på personar som lever lenger enn 20 år framstår «veldig lågt» og gjeld truleg ei lita gruppe.

Annleis 17. mai-feiring

Også på 17. mai blei det tydeleg at sjukdommen er belastande for kronprinsessa.

I motsetning til tidlegare år møtte kronprinsessa barnetoget på Skaugum ikledd ein kjole, flate sko og med pustehjelp, i staden for bunad som tidlegare år.

Etter å ha vinka til barnetoget i rundt 15 minutt, måtte ho trekke seg tilbake. Ho måtte også ta ein lengre pause då kongefamilien helsa barnetoget i hovudstaden frå slottsbalkongen.

Refvem forklarar at pasientar med lungefibrose berre får avgrensa med hjelp med tilførsel av oksygen, ettersom lungene er for øydelagde for å kunne ta opp nok oksygen.

Ifølge lungeeksperten blir kvardagslege gjeremål gradvis meir utfordrande etter kvart som sjukdommen utviklar seg negativt.

– Berre det å opptre sosialt eller offentleg vil påverke kroppen sitt behov for oksygen, og når kroppen har lite å gå på vil ein merke det ganske godt, seier han.