Norske sjøfolk under Deepwater Horizon-ulykka: Gassnivået slo ut måleinstrument

6 hours ago 3

I 2010 fekk over 80 norske sjøfolk ein svært spesiell beskjed: Dei skulle jobbe midt i ein av verdshistorias verste oljekatastrofar.

Oljeplattforma Deepwater Horizon hadde eksplodert i Mexicogolfen og råolje strøymde ut i havet i enorme mengder.

Oljeselskapet BP trong hjelp og seks norske offshoreskip blei hyra. Dei bidrog med å overvake oljebrønnen og prøve å stanse utsleppet.

(FILES) A file photo taken on on April 21, 2010 shows a US Coast Guard handout image of fire boat response crews as they battle the blazing remnants of the BP operated off shore oil rig, Deepwater Horizon, in the Gulf of Mexico. BP said on February 7, 2012 that net profits hit 23.9 billion US dollars in 2011 after a loss the previous year when the British energy giant was ravaged by US Gulf of Mexico oil spill disaster. RESTRICTED TO EDITORIAL USE - MANDATORY CREDIT " AFP PHOTO / US COAST GUARD " - NO MARKETING NO ADVERTISING CAMPAIGNS - DISTRIBUTED AS A SERVICE TO CLIENTS

Sidan sjøfolka var omgitt av råolje, som fordampa i det varme vêret, blei det målt etter helsefarlege gassnivå om bord i skipa.

Kva målingane viste, har likevel vore ukjent for sjøfolka sidan dei kom heim frå golfen.

Da NRK spurde reiarlaga om målingane, var det ingen som ville dele.

I april kunne NRK likevel avsløre enkelte målingar frå av eitt av dei norske skipa: «Skandi Neptune». Dei viste urovekkande høge nivå av det kreftframkallande stoffet benzen.

Fleire sjøfolk fortalde samtidig om helseplager dei har i dag, som dei sjølve mistenkjer at kjem av stoffa dei blei utsette for i golfen. Ein av dei er Jan Henrik Molnes.

– Eg harkar og hostar heile tida og har mykje slim i halsen. Eg trur dette kjem av gassane vi blei utsette for døgnet rundt i golfen. Eg hadde aldri luftvegsplager tidlegare, fortalde han.

Nå har NRK funne hittil ukjente gassmålingar frå skipet han jobba på: «Viking Poseidon».

Mørk sjø i solnedgang med flere store båter i horisonten.

Grensa for gassmaske-bruk

«Viking Poseidon», eigd av reiarlaget Eidesvik på Bømlo, spelte ei sentral rolle da BP prøvde å stanse oljelekkasjen.

Blant anna senka det ein spesialbygd konstruksjon for å fange opp olja, ned til brønnen på havbotnen.

Eidesvik bad i 2010 om hjelp frå Haukeland universitetssjukehus til å vurdere helserisikoen for mannskapet som jobba i oljesølet. Reiarlaget sende to bunkar med gassmålingar, frå seks dagar, som grunnlag for vurderinga.

I bunkane var det målingar av ei stor gruppe gassar, som blir forkorta VOC.

En vernemaske med visir og to filtre som mannskapet ombord Viking Poseidon fikk utdelt.

I si vurdering skreiv to legar og to yrkeshygienikarar ved sjukehuset at det høgaste målte VOC-nivået var 1600 ppm.

– Eit slikt nivå er høgt, seier yrkeshygienikar Bjørg Eli Hollund. Ho var éin av dei som skreiv vurderinga i 2010.

Hollund legg til at dette var augeblikksmålingar, som er vanskelege å tolke.

For å sette nivået i perspektiv, hadde oljeselskapet BP laga reglar for kva som skulle skje ved ulike VOC-nivå. Dette var grensene:

50 ppm: Brannbåtar skulle tilkallast for å spyle vatn på oljedampen.
100 ppm: Mannskap måtte evakuere eller ta på gassmasker for å arbeide vidare.
1000 ppm: Skipet måtte vekk frå området.

Nå har NRK gått gjennom målingane som Haukeland fekk frå reiarlaget og kan i dag avdekke:

VOC-nivået var langt høgare enn det som var gjeve att i vurderinga frå sjukehuset.

Nedst i saka finn du dei originale gassmålingane frå båten.

En stor båt er opplyst, omgitt av mørke. Man kan se en kran senke noe ned i vannet.

Over-målingane

NRKs gjennomgang av den eine bunken med målingar viser følgande:

37 gonger blei det målt VOC-nivå mellom 100 og 1000 ppm, altså over gassmaske-grensa.
På éin dag var tre av målingane over 1000 ppm. Den høgaste målinga var 5500 ppm.

Men ikkje nok med det.

På to målingar står det ingen tal. I staden står det ganske enkelt eit ord: «Over».

Et skjema som viser gassmålinger. Et sted er det skrevet inn over i stedet for tall.

– Eg trur «over» på skjemaet betyr at gassnivået har vore over det instrumentet klarer å måle, seier Joar Nicolaysen, seniorteknikar i firmaet SG Safety, som sel gassmålarar.

NRK har sjekka bruksrettleiinga til instrumentet som blei brukt. Den slår fast at det kan måle opptil 10.000 ppm.

Ein instruksjonsvideo viser kva som skjer når grensa blir overskriden: Det blinkar raudt, mens displayet viser eit ppm-tal på «9999» og «over».

En gul gassmåler har display som viser 9999 ppm og ordet "over". Dette indikerer at instrumentet ikke klarer å måle høyere nivåer.

– Om det reelle nivået var over kapasiteten til instrumentet med 50 eller 10.000 ppm er umogleg å vite. Men det er relativt likegyldig, fordi dette er ekstremt høge konsentrasjonar uansett. Eg har ikkje vore borti så høge tal dei femten åra eg har arbeidd her, seier Nicolaysen.

Joar Nicolaisen har på seg en sort og oransje t-skjorte og ser inn i kameraet.

Også Morten Lunde, sjefingeniør i Havindustritilsynet, karakteriserer VOC-nivå over 10.000 ppm som «svært høgt».

– Det kan vere akutt helseskadeleg og gi ein narkotisk effekt. Du får ei form for rus, som kan påverke avgjerd og åtferd, seier han.

– Det skal eg love deg at det hadde! Eg var svimmel og ør i hovudet. Gassnivået påverka oss på ein måte vi ikkje heilt forstod, seier Jan Henrik Molnes.

Han jobba som maskinsjef på «Viking Poseidon» under Deepwater Horizon-katastrofen.

Yrkeshygienikar Hollund seier:

– Alle er vel einige om at eksponeringa ikkje var sunn, seier ho.

– Kvifor skreiv de at VOC-målingane viste nivå opptil 1600 ppm, når dei faktisk var langt høgare?

– Tja, det kan eg ikkje svare på nå, eigentleg. Det er nokre år sidan dette her.

– Blei helsefaren høgare når VOC-nivået auka?

– Ja, og mannskapet beskreiv akutte helseplager som var ubehagelege. Det som er vanskeleg å seie, er kva betydning eksponeringa har å seie for kronisk sjukdom, som kreft eller andre sjukdommar. Ei vurdering av sjukdom krev at ein ser på den totale eksponeringa gjennom eit heilt liv.

Helga Cotgrove, administrerande direktør i Eidesvik, seier til NRK:

– Det er klart at den tragiske Deepwater Horizon-ulukka medførte svært krevjande arbeidsforhold for alle som bidrog under den kritiske operasjonen, både rett etter hendinga og i arbeidet med å få stengt brønnen og stansa utsleppet.

En kvinne med langt hår og et stort smil ser inn i kameraet.

Ho seier reiarlaget samarbeidde med relevante styresmakter og støtta seg på tilgjengeleg fagkompetanse. Ho viser òg til risikovurderinga frå Haukeland.

– Det er korrekt at enkelte målingar i nokre område viste høge VOC-verdiar. Men vi ser òg at målingane kunne variere betydeleg innanfor relativt korte tidsrom, seier Cotgrove.

Mange veker i oljesølet

Eit VOC-nivå på 10.000 ppm er altså ti gonger høgare enn grensa BP hadde sett for at båtar skulle vekk frå oljesølet.

Drog «Viking Poseidon» vekk?

Frå amerikanske myndigheiter har NRK henta inn posisjonsdataet på skipet frå 2010. Vi har jamført desse med tidspunkt for målingane.

«Viking Poseidon» blei liggande roleg i to timar etter dei høge «over»-målingane, før det forlét området.

– Eg hugsar at vi drog vekk på grunn av høge verdiar. At det har tatt to timar før vi forlét området, vil eg tru kan forklarast med at vi ikkje fekk beskjed før, eller at det tok så lang tid å avslutte arbeidet, seier Rune Sandvik, som var kaptein på skipet denne dagen.

Han legg til:

– Eg trur ikkje vi hadde tilstrekkeleg informasjon og føresetnader for å vite fullt ut kva vi stod ovanfor.

Etter fire timar kom skipet tilbake.

Så blei det liggande nokså stille – midt i oljesølet – i over fem veker i strekk.

Animasjonen viser posisjonen til «Viking Poseidon» i perioden 2. mai–23. juni 2010.

Fann VOC innandørs

Vurderinga frå Haukeland konkluderte med at arbeidet i oljesølet kunne halde fram så lenge tiltaksreglane blei følgd, og så lenge VOC ikkje blei oppdaga i opphaldsrom innandørs.

– Vi skreiv dette fordi reiarlaget måtte ha kontroll på at arbeidarane ikkje blei eksponerte i fritida si, seier Hollund.

Men NRKs gjennomgang av gassmålingane viser at det allereie var oppdaga VOC innandørs.

Tre gonger blei det målt VOC i byssa. Det høgaste nivået var 61 ppm.

– Det var mindre eksponering innandørs enn ute på dekk, seier Hollund.

– Er det kritisk at det i det heile blei funne VOC i eit rom der det ikkje skulle vere VOC?

– Det synest eg er vanskeleg å seie så mykje om, når eg ikkje har gjort desse målingane sjølv. Feilkjelder kan spele inn.

Ho understrekar at VOC-målingar berre gir ein indikasjon. Vurderinga frå 2010 anbefalte at det blei tatt målingar over lengre tid for å gi eit skikkeleg bilde.

Eidesvik-sjef Cotgrove viser til at reiarlaget òg sette i verk andre tiltak, som luftfilter, personleg verneutstyr, at mannskap unngjekk område med høge målingar, og eventuelt å trekkje fartøyet ut frå området.

Siluetten av skipet Viking Poseidon mot solnedgangen utenfor kysten av Louisiana tirsdag 11. mai 2010.

Kreftgassen benzen

Av dei ulike stoffa som finst i VOC, gir særleg éin grunn til bekymring: Benzen. Fordi han er kreftframkallande, har han ein låg grenseverdi.

I 2010 var grenseverdien 1 ppm. I dag er han enda lågare: 0,2 ppm.

På «Viking Poseidon» blei det målt benzen opptil 1 ppm. Det er altså fem gonger høgare enn dagens grenseverdi.

På måleskjema står det likevel ei enda høgare akseptabel grense for benzen: Heilt opp mot 5 ppm.

Det er altså fem gonger høgare enn grenseverdien i 2010 og 25 gonger høgare enn dagens grense.

Et skjema for gassmålinger hvor er det skrevet inn over i stedet for tall. Det står over akseptable grenseverdier for flere komponenter.

Morten Lunde, i Havindustritilsynet, meiner dette er uforsvarleg høgt.

– Det vil alltid vere ei viss usikkerheit ved slike målingar. For å ta høgde for dette, blir vanlegvis akseptnivået sett godt under grenseverdiane. Det er ikkje gjort her. Akseptnivået er på nivå med absolutte maksgrenser, eller over grenseverdien for fleire stoff, seier han.

Det er fleire ting som gir grunn til å sette spørsmålsteikn ved om målingane gir eit rett bilde, meiner Lunde.

– Oksygen-nivået er uendra, sjølv om VOC-nivået er svært høgt. Det heng ikkje saman, seier han.

Morten Lunde
Sjefingeniør i Havindustritilsynet

Lunde reagerer også på éi opplysning i den andre bunken gassmålingar som reiarlaget sende Haukeland i 2010. Der står det at gassmålaren sist blei kalibrert i 1997. Det er over 12 år før Deepwater Horizon-ulykka.

Lunde understrekar at slike gassmålarar jamleg må kalibrerast. Det blir gjerne gjort av produsenten eller på ein godkjent verkstad.

– Eg lurer på kvifor ein ikkje har sørgt for å halde gassmålaren ved like i tråd med oppfordringane til leverandøren, seier Lunde.

Joar Nicolaysen i SG Safety meiner likevel den gamle datoen kan ha ei naturleg forklaring.

– Når det interne batteriet har blitt lada ut, kan klokka ha blitt sett til 1997. Der ser ut til passe med når produktet blei lansert. Det kan også ha blitt gjort ei såkalla feltkalibrering, der ein byter filter, gjer vedlikehald og kalibrerer, utan at det interne datasystemet blir oppdatert.

Cotgrove seier dette om kalibreringa:

– Vi har ikkje data frå dette instrumentet anna enn på den dagen. Derimot var det fleire andre instrument i perioden der det vart utført jamleg kalibrering.

Om kritikken som elles kjem fram i denne saka, seier Cotgrove:

– Vi har ikkje grunnlag for å ta stilling til uttalene frå personane NRK viser til.

Ho avsluttar med å seie:

– Eidesvik er ikkje kjent med at våre tilsette skal ha fått langvarige helseskadar som følgje av arbeidet i samband med Deepwater Horizon-ulukka.

Skal undersøke helseplager

Etter at NRK publiserte granskinga si av arbeidsforholda for dei norske sjøfolka under Deepwater Horizon-katastrofen, har fleire parti på Stortinget engasjert seg.

I mai gav fiskeri- og havminister Marianne Sivertsen Næss (Ap) marsjordre til Sjøfartsdirektoratet om å evaluere norske styresmakter si handtering av Deepwater Horizon-katastrofen.

Fiskeri- og havminister Marianne Sivertsen Næss (Ap) ser ned på kameralinsen. Hun har brunt, rett hår og en rosa topp på seg. Bak henne er deler av regjeringskvartalet i Oslo.

Direktoratet skal også vurdere om det er mogleg å hente informasjon frå reiarlaga om kva sjøfolk som var involverte i arbeidet, og om nokon av dei har fått helseplager som kan settast i samanheng med tida i golfen.

Direktoratet må svare innan 1. august.

Her er gassmålingane frå «Viking Poseidon», som reiarlaget sende til Haukeland universitetssjukehus:

Bunke 1: Gassmålingar frå «Viking Poseidon» i mai 2010

Bunke 2: Gassmålingar frå «Viking Poseidon» i mai 2010