Vestlege leiarar driv med autoritært svermeri

KRONIKK: Vestlege leiarar svermar om Indias autoritære statsminister. Jamvel Kinas diktator får besøk. Ingen snakkar høgt om trusfridom og andre menneskerettar.

Canadas statsminister Mark Carney er blant dei som svermar rundt dei autoritære, ifølge Johannes Morken. Carney besøkte Kinas president Xi Jinping i januar i år. Foto: Sean Kilpatrick / Reuters

Det kvite huset kunngjorde 6. februar at president Donald Trump og den indiske statsministeren Narendra Modi var samde om prinsipp for ein omfattande handelsavtale. Det var taust om menneskerettar, også i faktaarket om ein «historisk avtale».

Som ein mørk ironi: Same dag kom Den amerikanske kommisjonen for internasjonal trusfridom (USCIRF) med endå ei alarmerande melding om eskalerande hindunasjonalistisk vald mot minoritetar i India. I januar var det fleire «grufulle angrep mot kristne», fastslo USCIRF. Ein pastor var blitt banka opp. Hindu-mobben, som utan prov skulda han for konvertering med tvang, drog pastoren ut av kyrkja under ei gudsteneste og tvang han til å eta kumøkk.

Systematisk forfølging

I november fastslo kommisjonen at det politiske systemet i Modis hindunasjonalistiske India legg til rette for systematisk forfølging av minoritetar – muslimar og kristne. Kommisjonen som er oppnemnt av både demokratar og republikanarar, har bede Trump plassera India på «verstinglista» over land som bryt trusfridommen. I staden inngår Trump ein handelsavtale fri for alt snakk om fridom for forfølgde kristne og muslimar.

Trump har lenge hevda at han er ein president for trusfridom. Men i praksis er trusfridomen for han eit politisk våpen i kulturkamp og kristen nasjonalisme. Seinast på USAs dag for trusfridom i januar var det den høgreorienterte delen av den evangelikale veljarbasen sin han kjempa for. Dessverre snur ein taus Trump ryggen til indiske kristne – frå alle kyrkjesamfunn. Dei ropar varsku om eit klima av frykt og tryglar om hjelp mot vald frå hindunasjonalistisk mobbar og den paramilitære, fascistiskinspirerte hindunasjonalistiske organisasjonen RSS.

EU-jubel med løfta hender

I januar kunngjorde president Ursula von der Leyen i EU-kommisjonen ein frihandelsavtale med India. Trump hadde skremt Europa med autoritær oppførsel, truslar og tollkrig. Von der Leyen var ikkje vanskeleg å be då statsminister Modi løfta armen hennar over hovudet i jubel over «den største frihandelssona i verda».

Det einaste eg har funne om menneskerettar, er eit viktig mål om styrkte arbeidstakarrettar. Men bølgja av vald mot kristne og muslimar er det taust om. Von der Leyen omtalte India som «det største demokratiet i verda». Det var sant ein gong, men knapt nok no. At India er vorte eit «mangelfullt demokrati», synest EU-kommisjonen dessverre ikkje å ha fått med seg.

Det hindunasjonalistiske India er prega av systematisk hatretorikk, organisert frå toppen, konkluderer India Hate Lab-rapporten frå Center for Study of Organized Hate: «Opphissande retorikk har gått frå å vera ein spesifikk kampanjetaktikk til å verta ein normalisert og konstant mekanisme i politisk styring», heiter det. Kristne og muslimar blir stempla som «illojale, antinasjonale, farlege eller demografisk trugande». Dette er eit farleg uttrykk for Narendra Modis India.

Norsk ansvar

Europa treng gode handelsavtalar. Men kva rolle skal handelspolitikk ha i arbeid for menneskerettar og demokrati når det mest folkerike landet i verda går i gal retning?

Det spørsmålet må også Norge ta på alvor. Ein omfattande norsk handelsavtale med India tok til å gjelda i oktober. Då avtala mellom Efta og India vart inngått i 2024, var statsminister Jonas Gahr Støre med god grunn glad for at India – for første gong – hadde gått med på å nemna menneskerettar i ein handelsavtale. Men spørsmåla om kva følgjer det vil få for handelsavtalen dersom situasjonen for kristne og muslimar ikkje vert betre, har ingen svart på. I den utanrikspolitiske utgreiinga i Stortinget 3. mars var Espen Barth Eide diverre taus – ikkje om handel med India, men om grove brot på menneskerettar i landet.

På menyen til Xi Jinping

Også Kinas diktator Xi Jinping er omsverma. Canadas statsminister Mark Carney hausta lovord då han sa at mellomstore land må sitja ved bordet, elles «står vi på menyen». Påfallande nok drog Carney til Kina for ein avtale om handel.

Carney var påfallande taus om dei som ikkje sit ved bordet i Beijing, men i staden står på menyen til Xi Jinping: Over ein million uigurar har vore plasserte i reine konsentrasjonsleirar. I vinter har politi raida store uregistrerte kyrkjer og arrestert leiarar i dei største aksjonane på åtte år. Tidleg i februar vart demokrati-aktivisten Jimmy Lai i Hongkong dømt til 20 års fengsel. Øvst på menyen til Xi står Taiwan.

Då Carney reiste til Beijing, var det første gongen ein kanadisk statsminister gjesta Kina sidan 2017, året då uigurleirane vart avslørte. Det kanadiske parlamentet stempla ugjerningane som folkemord. Er dette gløymt?

Snakkar ikkje høgt

I januar reiste den britiske statsministeren Keir Starmer til Beijing. BBC skriv at Starmer «synest det er absurd at det gjekk åtte år» frå Theresa May var i Kina til han sjølv reiste. «Han ser på desse åra som tapte», skreiv BBC. At Underhuset kalla ugjerningane mot uigurane for folkemord, verkar som eit kapittel partane har lagt bak seg. På spørsmål om Starmer ville ta opp menneskerettar, uttalte Downing Street at Starmer ville ta opp «utfordrande spørsmål der interesser og verdiar er ulike». Etter turen har eg ikkje høyrt noko. Det er tid for å gråta i den nye verdsordninga.