Vil ha skjerpa straff for psykisk vald: – Eg var i overlevingsmodus heile tida

– Det er frykteleg slitsamt. Det superkrevjande og eg blei heilt utsliten, fordi eg var i overlevingsmodus heile tida og hadde ikkje overskot til noko som helst.

«Johanne», «Eva» og «Solvår» fortel at dei har levd i forhold med psykisk vald over fleire år.

Dei fortel om parforhold prega av kontrollerande åtferd, nedsettande kommentarar, strenge reglar og trugslar.

– Eg var redd. Eg gjekk på tåhev heile tida, seier Johanne.

Då dei varsla om den psykiske valden opplevde dei å ikkje bli tatt på alvor, at dei ikkje fekk beskyttelse av politiet og at sakene blei lagt bort.

Kvinnene meiner sakene deira blei lagt bort fordi dei berre var utsette for psykisk vald og ikkje i kombinasjon med fysisk vald.

Til ei av kvinnene skal politiet ha sagt at det ho var utsett for, ikkje var å rekne som straffbart. Ho har fått konstatert frå fleire instansar at det var vald ho hadde blitt utsett for, og at ho fekk posttraumatisk stressliding (PTSD) på grunn av det.

– Det viktigaste er at når ein person, mann, kvinne eller barn, går til politiet og ber om beskyttelse fordi dei er utsett for psykisk vald, så må dei få det. Og så må dei heller finne ut om det er løgn eller ikkje etterpå, seier dei.

I juni skal Stortinget votere over eit forslag om å skjerpe straffeansvaret for dei som utøver psykisk vald – eit forslag dei tre kvinnene er særdeles viktig.

Politiet svarer at saker om psykisk vald ikkje blir lagt bort berre fordi det ikkje er innslag av fysisk vald i tillegg.

– Saker blir ikkje lagt bort fordi politiet ikkje anerkjenner at psykisk vald førekjem eller at man ikkje tar det på alvor, svarar politiadvokat Maria Evenseth i Trøndelag politidistrikt.

Les heile svaret hennar lenger ned i saka.

Ueinige om det vil føre til endring

– Psykisk vald kan vere like skadeleg og like alvorleg som fysisk vald. Og det er tydeleg dokumentert frå ei offentleg utgreiing at terskelen for å bli dømd for berre psykisk vald, er mykje høgare enn å bli dømd for fysisk vald eller ein kombinasjon.

Det seier Mari Holm Lønseth (H). Saman med tre partifellar har ho fremma eit forslag på Stortinget om å skjerpe straffeansvaret for psykisk vald.

– Det er fleire som opplever at dei ikkje blir tatt på alvor. Eg trur det er for lite kunnskap om korleis psykisk vald kan skade folk, og at lova til no ikkje er tydeleg nok på det.

Men forslagsstillarane fekk ikkje med seg fleirtalet i justiskomiteen. Og med mindre nokre av partia snur har dei heller ikkje fleirtal når det skal voterast i Stortinget 1. juni.

– Eg er veldig skuffa over det og eg er særleg skuffa på vegner av dei som er valdsutsett.

Men Frp meiner forslaget ikkje vil føre til endring for dei valdsutsette.

– Det er i praksis berre å vidareføre gjeldande rett. Det vil ikkje føre til endring.

Det seier Jon Engen-Helgheim i justiskomiteen for Frp. Difor vil ikkje partiet stemme for forslaget.

– Vi er heilt einige i at det sikkert må gjerast mykje større endringar, men eg meiner Høgre sitt forslag bommar på målet når overskrifta er skjerpa straff for psykisk vald.

Han meiner linja mellom det som er straffbart og det som ikkje er det, må tydeleggjerast.

– Ubehageleg oppførsel kan ikkje bli straffbart. Men når det er eit negativt mønster over tid som er nedbrytande, går ein over ei grense til det som er straffbart. Men her må det gjerast ei grundig utgreiing.

Dette er også kvinnene einige i, men dei meiner arbeidet går for treigt og at politi og rettsvesen er for dårlege til å avdekke når nokon lev i eit regime av psykisk vald.

Psykisk vald er ikkje eksplisitt nemnd i straffelova

Psykisk vald er ikkje eksplisitt nemnd i den norske straffelova. Det er derimot handlingar som blir rekna som psykisk vald, som trugslar, sjikane, kontroll og manipulasjon.

I 2017 signerte Noreg Istanbul-konvensjonen og forplikta seg til å førebygge og overvinne vald mot kvinner og vald i nære relasjonar.

Sidan den gong har det blitt påpeika fleire gongar at det ikkje blir gjort nok for å stoppe psykisk vald og vald i nære relasjonar.

Kontrollorganet til Stortinget meiner det er risiko for at dei valdsutsette ikkje får hjelpa dei treng – nettopp det kvinnene NRK har snakka med etterlyser.

I 2024, påpeiker ei offentleg utgreiing at påtalemakta og domstolane bruker eksisterande straffebod berre i avgrensa grad på reine tilfelle av psykisk vald.

Utvalet føreslår ikkje å lage ei eiga lov om psykisk val, men å presisere at «andre krenkingar» i straffelova omfattar både fysiske og psykiske krenkingar.

Riksrevisjonen påpeiker at av saker meldt til politiet frå 2015 til 2021 om mishandling i nære relasjonar, blei berre 12 prosent registrert som mishandling utan kroppskrenking.

– Eit viktig arbeid

Justis- og beredskapsminister Astri Aas-Hansen (Ap) skriv i eit brev at Lønseth og partifellane tar opp eit viktig tema.

– Å bli utsett for handlingar som skader, skremmer eller krenker, eller å bli styrt og dominert av andre, er svært skadeleg, skriv ministeren.

I desember 2023 la regjeringa fram ein opptrappingsplan og 122 tiltak mot vald og overgrep mot barn og vald i nære relasjonar.

Aas-Hansen skriv i sitt brev at det er viktig å vurdere om terskelen for å sjå reine psykiske krenkingar som mishandling i nære relasjonar, bør senkast.

– Dette er eit viktig arbeid der er det behov for grundige vurderingar for å sikre at lovendringar det måtte vere behov for, treffer etter intensjonen, skriv ministeren.

– Rom for forbetring

Statssekretær for justis- og beredskapsministeren, Gunn Karin Gjul, skriv i ein e-post til NRK at vald i nære relasjonar er blant dei høgst prioriterte kriminalitetsområda.

– Det er rom for forbetring i arbeidet med å følge opp desse sakene.

Styrking av kunnskap og kompetanse i politi og hjelpeapparat er ein viktig del av regjeringa sin opptrappingsplan, skriv Gjul.

– Det er svært bekymringsfullt dersom utsette for psykisk vald mister tillit til politi og rettssystem, skriv statssekretæren og held fram:

– Eg er oppteken av at utsette skal bli møtt av politiet på ein god måte. Vald i nære relasjonar og seksuelle overgrep er alvorleg kriminalitet som skal prioriterast høgt.

– Har rettsvesenet sett terskelen for å dømme nokon for psykisk vald for høgt?

– Dette er blant spørsmåla regjeringa vil sjå nærmare på i oppfølginga av lovforslaget frå lovutvalet om negativ sosial kontroll, svarar statssekretæren.

– Ein start for at det skal bli tatt på alvor

Kvinnene NRK har snakka med er særleg opptekne av at straffeansvaret må skjerpast for at barn skal vernast mot psykisk vald.

Ifølge nasjonalt kunnskapssenter om vald og traumatisk stress har om lag 1 av 5 barn opplevd psykisk vald frå foreldre, altså gjentatte tilfelle av psykiske krenkingar.

– Håpet er at andre skal unngå å oppleve det same som oss. Og at barn skal sleppe å oppleve det, seier dei.

– Det er jo straffbart å utøve psykisk vald, men kvifor er det viktig at forslaget om å tydeleggjere straffeansvaret no blir vedtatt?

– Det er ein start for at alle former for psykisk vald skal bli tatt på alvor. Også subtile former for psykisk vald og når det ikkje er fysisk vald i tillegg, svarar ei av kvinnene.

– Men det er ikkje nok at straffeansvaret blir tydeleggjort, med mindre det blir følgt opp av domstolane, legg ho til.