Lesekrise – eller lesing i ei heilt ny tid?

KRONIKK: Kriseforteljinga om lesing står sterkt – men ho overser at vi les i ei heilt ny tid. Skal vi fremje lesing i ei digitalt metta tid, må vi forstå vilkåra for lesing i den nye tida. Det er likevel ikkje dette som pregar lesedebatten.

Det er viktig å skape rom for lesing, gjennom lesekvarter, fysiske bøker, konsentrasjon og aldersgrenser for sosiale medium. Men det er ikkje nok. Foto: Shutterstock

Samtalen om lesing blir ofte dominert av kriseforteljingar og dystopiske undergangsvisjonar. Mindre lesing og lågare leselyst i befolkninga gjer at slike forteljingar lever godt, støtta av krafta som ligg i ordet «krise». Problemet er ikkje at uroa er ugrunna, men at ho ofte peikar bakover – mot ei tid som ikkje kjem att.

Dystopiar som presist skildrar kjernen i lesekrisa, har funnest i snart hundre år, sidan Aldous Huxleys Brave New World (1932). Medievitaren Neil Postman viser til både Huxley og Orwell i boka Vi morer oss til døde: «Det Orwell frykta, var dei som ville forby bøker. Det Huxley frykta, var at det ikkje lenger ville vere noen grunn til å forby en bok, ettersom det ikkje lenger ville finst noen som ønsker å lese. Orwell frykta dei som ville ta frå oss opplysningane. Huxley frykta dei som ville gi oss så mange at vi henfalt til passivitet og selvopptatthet.»

Skulen siste skanse som fall

I motsetnad til Huxley forklarer Postman endringa i samfunnet teknologisk: nye medium gir andre vilkår for å kommunisere, tenkje og lære, og at kvar tid har sin teknologi som formar oss. Vi har lett for å gløyme kva fjernsynet gjorde med kommunikasjonen: framtoning, talefart og det visuelle blei brått sentralt.

Det norske samfunnet er gjennomdigitalisert. Sjølv om det no er relativt stor semje om at digitaliseringa av skulen gjekk for raskt, må vi hugse at skulen var den siste analoge skansen som fall, ikkje den første. Først fekk foreldra smarttelefonar, og arbeidskvardagen og fritida deira blei forma rundt teknologien. Deretter meinte dei same vaksne at skulen og ungane måtte ha det same, for å henge med i utviklinga. I reaksjonen på dette, er det eit paradoks at berre barna skal skjermast, men foreldra skal halde fram som før. Ståande i eit slik paradoks er det lett å oversjå at endringa er meir grunnleggjande enn ei krise som handlar om lesing. Endringar i lesevanar og leselyst framstår snarare som symptom på ei djupare samfunnsendring.

Postman peikar nettopp på denne ibuande teknologiske årsaka. Når ein utelukkande møter utviklinga med skjerming, aldersgrenser, meir lesing og meir leik, svarar ein på symptoma. Desse tiltaka er forståelege, men dei byggjer ofte på ei førestilling om at det er mogleg å vende tilbake til dei gamle vilkåra. Følgjer ein Postman sitt resonnement, må ein i staden ta inn over seg tida ein faktisk lever i. Vår tids uunngåelege teknologi er smarttelefonen.

Den post-litterære tida

Aslak Nore har langs liknande tankegang stempla samtida som «post-litterær», at det ikkje lenger primært er tekstar og skriftlege resonnement som formar tenkinga, kommunikasjonen, læringa. Omgrepet er overraskande presis når ein ser på mediedekninga av stoda for lesing i 2025. Ifølgje Postman var det store brotet med det litterære i overgangen til visuelle medium, men som først no verkeleg har skote fart.

Den svenske forfattaren Torgny Lindgren gir att ein samtale med ein tsjekkisk forfattar: «Og i neste århundre, sa han, kjem litteraturen til å vere død. Da må noko anna kome i staden, sa eg. Noko som er like nødvendig som litteraturen.» Litteraturen er ikkje død, men livsvilkåra for den er definitivt er endra. Noko anna har kome i staden.

I ei post-litterær samtid har lesinga mista si dominerande rolle i oppleving, tidsfordriv og læring, til fordel for andre stimuli og aktivitetar. Dette tapet har i stor grad blitt møtt med bekymring, formaningar og moralisme, ikkje i ei erkjenning av kva dei endra vilkåra for lesing faktisk er.

Når litteraturen har tapt terreng, er vegen til lesinga blitt lengre for både vaksne, barn og studentar. Det er dette vi ser når norske femteklassingar i internasjonale undersøkingar skårar lågast i verda på utsegna «eg likar å lese», og når studentar droppar å lese pensum men likevel gjer det godt på eksamen.

Vi må sette lesing inn i ei ny tid

Den som vil fremje lesing i ei post-litterær tid, vil først måtte først erkjenne at ei radikal omvelting har funne stad, og at dei gamle vilkåra ikkje kjem attende. Det vil også vere grunnleggjande å anerkjenne den lesinga folk faktisk driv med, og å sjå dei som lesarar, heller enn stadig å fortelje dei at dei ikkje les (bøker). Når vegen til lesinga har blitt lengre, blir lesarane også meir kresne for kva dei les. Difor må ein byggje interesse for lesing meir systematisk enn før, steg for steg, ikkje ta for gitt at lesing er noko folk held på med, likar og får til når dei begynner å studere. Ein lakmustest på at ein har erkjent at tida er ny, vil vere om ein er oppteken av kva vilkår som gjeld for å kunne lese og skrive lange tekstar på skjerm.

Det er viktig å skape rom for lesing, gjennom lesekvarter, fysiske bøker, konsentrasjon og aldersgrenser for sosiale medium. Men det er ikkje nok. Skal litteraturen overleve og blomstre i ei post-litterær tid, må vi forstå vilkåra han lever under. Vi kjem til kort når vi vil fremje lesing på dei gamle vilkåra.

Å halde fast i kriseforteljinga kan kjennast trygt. Men dersom vi berre prøver å skjerme oss tilbake til ei tid som ikkje kjem att, risikerer vi å miste det viktigaste: moglegheita til å utvikle lesing, tenking og læring på dei vilkåra som faktisk gjeld no.